Brytyjski Raj: Historia brytyjskich rządów w Indiach (1858–1947)
Brytyjski Raj (1858–1947): szczegółowa historia brytyjskich rządów w Indiach, ich wpływ na subkontynent oraz droga do niepodległości i podziału Indii i Pakistanu.
Brytyjski Raj to termin z historii. "Raj" to słowo z języków indyjskich, które oznacza "panowanie", więc "brytyjski Raj" oznacza panowanie Brytyjczyków w Indiach. Panowanie to miało miejsce przed 1947 r. i dotyczyło części dzisiejszych czterech krajów: Republiki Indii, Pakistanu, Bangladeszu i Myanmaru. W tamtych czasach wszystkie te cztery kraje były częścią Brytyjskiego Imperium Indyjskiego, znanego w tym czasie jako Imperium Indyjskie, a obecnie nazywanego "Brytyjskim Rajem".
Określenie "Brytyjski Raj" zwykle odnosi się do bezpośrednich brytyjskich rządów nad obszarami, które zostały opanowane przez Brytyjczyków, znanymi jako brytyjskie Indie, a także do brytyjskich wpływów na setki niezależnych państw książęcych rządzonych przez ich własnych indyjskich władców, pozostających jednocześnie pod ogólnym zwierzchnictwem brytyjskiej korony.
Niepodzielone Indie to kolejny termin, który oznacza cały obszar brytyjskich rządów, ale nie obejmuje Birmy, która od 1937 roku sama była kolonią brytyjską. W latach 1858-1937 kolonia Aden była pod tym samym rządem w Indiach, podobnie jak brytyjskie Somaliland (obecnie część Somalii) w latach 1884-1898 i Singapur w latach 1858-1867.
Brytyjskie rządy w Pakistanie i regionie Bengalu Wschodniego zakończyły się 14 sierpnia 1947 r., podczas gdy brytyjskie rządy w pozostałych Indiach zakończyły się 15 sierpnia 1947 r. Granice zostały ustalone w sierpniu 1947 roku i w wyniku procesu podziału powstały dwa odrębne państwa: Indie i Pakistan.
Dżammu i Kaszmir, podobnie jak inne państwa książęce, nie były pod bezpośrednimi rządami brytyjskimi. Po 1947 r. Indie i Pakistan wszczęły konflikt o ten region; obecnie terytorium jest podzielone między obydwa państwa, a spór pozostaje nierozwiązany.
Jak doszło do rządów Korony (1858)
Bezpośrednie panowanie Korony zaczęło się po powstaniu z 1857 roku (nazywanym także Powstaniem Sipajów lub "Sepoy Mutiny"). W wyniku tego zrywu rząd brytyjski w Londynie podjął decyzję o zakończeniu rządów Kompanii Wschodnioindyjskiej. Ustawa o rządzeniu Indiami z 1858 r. (Government of India Act 1858) przekazała władzę brytyjskiej Koronie. Na czele administracji stanął namiestnik (Viceroy), reprezentant brytyjskiego rządu, a ważną rolę zaczęła odgrywać służba cywilna (Indian Civil Service).
Ustrój i administracja
- Struktura: Terytorium dzielono na prowincje i prezydencje zarządzane przez gubernatorów lub lieutenant-governorów. Obok terytoriów bezpośredniego panowania istniały setki państw książęcych, które zachowywały formalną suwerenność, ale funkcjonowały w zależności od traktatów i brytyjskich doradców.
- Indian Civil Service (ICS): dominującą elitę administracyjną stanowili urzędnicy rekrutowani pierwotnie głównie z Wielkiej Brytanii; później do ICS dołączali też Hindusi wykształceni w systemie anglojęzycznym.
- Prawo i system sądowniczy: wprowadzono anglosaski system prawny, kodeksy i instytucje sądowe, co miało długotrwały wpływ na struktury prawne w regionie.
Gospodarka i infrastruktura
Pod panowaniem brytyjskim w Indiach nastąpiła znaczna rozbudowa infrastruktury: sieć kolejowa, telegraf, drogi i porty. Koleje ułatwiły przewóz towarów i ludzi, ale były też instrumentem kontroli i eksploatacji surowców. Rolnictwo coraz częściej nastawiano na uprawy eksportowe (bawełna, indygo, ryż), co w połączeniu z polityką podatkową i zamindari (pośredników podatkowych) prowadziło do kryzysów wiejskich.
Skutki ekonomiczne obejmowały m.in. zjawisko tzw. "drain of wealth" — odpływ bogactwa do Wielkiej Brytanii (opisywany m.in. przez Dada Bhaia Naoroji). Zdarzały się też poważne klęski głodu (m.in. Wielki Głód 1876–1878, głód w Bengalu 1943), których przebieg i skala były zaogniane przez politykę kolonialną.
Zmiany społeczne i kulturalne
Wprowadzono system edukacji anglojęzycznej, co powołało do życia nową klasę wykształconych Indyjczyków — intelektualistów i działaczy politycznych. Brytyjska obecność wpłynęła też na prawa własności, system podatkowy oraz na kulturę miejską. Równocześnie nasilały się procesy modernizacji i reform społecznych (np. krytyka sati, debata o prawach kobiet), ale ich dynamika i charakter były często skomplikowane i kontrowersyjne.
Ruchy oporu i droga do niepodległości
- Powstanie narodowe i organizacje: w 1885 roku powstał Indian National Congress — początkowo forum elit żądających reform, z czasem główna siła polityczna walcząca o niepodległość. W 1906 roku utworzono All-India Muslim League, reprezentującą interesy części muzułmańskiej.
- Metody walki: od politycznych petycji i negocjacji, przez ruchy masowe (np. Swadeshi, bojkot towarów brytyjskich), po masowe kampanie obywatelskiego nieposłuszeństwa prowadzone przez Mahatmę Gandhiego (non-cooperation 1920–22, civil disobedience 1930, Quit India 1942).
- Wpływ wojen światowych: I i II wojna światowa osłabiły pozycję Zjednoczonego Królestwa i wywołały oczekiwania niepodległości. Po II wojnie gospodarcze i polityczne koszty oraz nasilające się napięcia społeczno-religijne przyspieszyły proces dekolonizacji.
Podział i niepodległość (1947)
Po długotrwałych negocjacjach i nasilających się napięciach religijnych, Wielka Brytania zgodziła się na przekazanie władzy. W sierpniu 1947 roku powstały dwa odrębne państwa: Demokratyczna Republika Indii i Państwo Pakistan (obejmujące wówczas część dzisiejszego Pakistanu i ówczesnego Wschodniego Pakistanu, dzisiejszego Bangladeszu). Proces podziału spowodował masowe migracje ludności i gwałtowne starcia między społecznościami — liczba ofiar i przesiedleń była ogromna.
Dziedzictwo Brytyjskiego Raju
Wpływ brytyjskich rządów pozostaje widoczny do dziś: system administracyjny, prawo, język angielski jako lingua franca, infrastruktura kolejowa i portowa, a także szkolnictwo i elementy kultury politycznej. Jednocześnie kolonializm pozostawił trwałe skutki negatywne — ekonomiczną eksploatację, pogłębienie nierówności społecznych i polityczne podziały, które w niektórych regionach skutkują konfliktami do dziś.
Podsumowując, Brytyjski Raj (1858–1947) to okres głębokich przemian: modernizacji i integracji gospodarczej, ale także eksploatacji i podziałów, które ukształtowały współczesny pejzaż polityczny i społeczny Azji Południowej.
Pytania i odpowiedzi
P: Co oznacza termin "British Raj"?
O: British Raj to termin odnoszący się do bezpośrednich rządów Imperium Brytyjskiego nad podbitymi przez nie obszarami, znanymi jako Indie Brytyjskie. Obejmuje on wpływy wielu niezależnych państw książęcych pod ogólnym zwierzchnictwem korony brytyjskiej.
P: Kiedy zakończyły się rządy brytyjskie w Indiach?
O: Rządy brytyjskie zakończyły się 15 sierpnia 1947 roku.
P: Ile osób wzięło udział w spisie ludności w Indiach w 1861 roku?
O: Spis z 1861 roku wykazał, że w Indiach mieszkało 125 945 osób, w tym 41 862 cywilów i 84 083 europejskich oficerów i żołnierzy.
P: Jakie kraje wchodzą w skład dawnego British Raj?
O: Obszar znany obecnie jako British Raj znajduje się w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu, Sri Lance i Myanmar.
P: Czy Birma była częścią niepodzielonych Indii?
O: Nie, Birma od 1937 roku stała się własną, odrębną kolonią i nie była uważana za część niepodzielonych Indii.
P: Ilu żołnierzy liczyła w 1880 roku armia rodzima i książęca razem wzięte?
O: W 1880 roku w obu armiach - rodzimej i książęcej - było łącznie 350 000 żołnierzy.
P: Co się stało podczas podziału Indii i Pakistanu po odejściu Wielkiej Brytanii?
O: Podczas podziału Indii i Pakistanu po odejściu Wielkiej Brytanii wiele osób zginęło z powodu konfliktu o Dżammu & Kaszmir, który był wtedy niezależnym państwem książęcym, ale teraz jest podzielony między oba państwa.
Przeszukaj encyklopedię