Nelson Rolihlahla Mandela (18 lipca 1918 – 5 grudnia 2013) był południowoafrykańskim politykiem, prawnikiem i działaczem przeciwko apartheidowi. W dniu 27 kwietnia 1994 r. został pierwszym prezydentem RPA wybranym w pełnoprawnych demokratycznych wyborach. Mandela był również pierwszym czarnym prezydentem swojego kraju, RPA. Jego życie i działalność uczyniły go jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli walki o prawa człowieka na świecie.

Wczesne życie i wykształcenie

Mandela urodził się w Mvezo w RPA w rodzinie królewskiej Thembu. Kształcił się m.in. na University of Fort Hare i Uniwersytecie Witwatersrand, studiując prawo. Po przeprowadzce do Johannesburga zaangażował się w działalność polityczną, dołączając do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC) i współpracując z innymi przywódcami ruchu przeciwko segregacji rasowej.

Walka z apartheidem i więzienie

W latach 40. i 50. Mandela działał w ANC oraz w jego Młodzieżowej Lidze, organizując kampanie obywatzkiego nieposłuszeństwa przeciwko prawom apartheidu. W 1961 roku współtworzył zbrojne skrzydło ANC, Umkhonto we Sizwe, uznając walkę zbrojną za konieczną wobec nasilenia represji. W 1962 r. został aresztowany, a podczas tzw. procesu z Rivonii (1963–1964) skazano go na karę dożywotniego więzienia. Spędził 27 lat za kratami, głównie na Robben Island, a następnie w więzieniach w Pollsmoor i Victor Verster. Jego uwięzienie stało się symbolem walki przeciwko apartheidowi, a międzynarodowa kampania na rzecz jego uwolnienia przyczyniła się do wzrostu nacisków na rząd RPA.

Droga do wolności i prezydentura

Mandela został zwolniony 11 lutego 1990 r. po negocjacjach z rządem F.W. de Klerka, które doprowadziły do stopniowego znoszenia apartheidu. Wspólnie z przedstawicielami różnych ugrupowań prowadził rozmowy pokojowe, które umożliwiły przeprowadzenie pierwszych powszechnych wyborów w 1994 r. Za swoje wysiłki na rzecz pokojowego zakończenia systemu segregacji otrzymał w 1993 r. Pokojową Nagrodę Nobla z innym laureatem, ówczesnym prezydentem F.W. de Klerkiem.

Jako prezydent jego rząd skupił się na wyrzuceniu spuścizny apartheidu poprzez położenie kresu rasizmowi, ubóstwu i nierówności, a także na poprawie zrozumienia rasowego w Republice Południowej Afryki. W 1995 r. powołano Komisję Prawdy i Pojednania, kierowaną przez arcybiskupa Desmonda Tutu, która miała zbadać zbrodnie z okresu apartheidu i promować pojednanie społeczne. Politycznie Mandela identyfikował się z ideałami socjalizmu, ale w praktyce dążył do kompromisów, by zapewnić pokojową transformację kraju.

Konstytucja, stanowiska i polityka

W 1996 roku przyjął nową konstytucję RPA, która zakazuje wszelkiej dyskryminacji, opartej na języku, religii, upośledzeniu i orientacji seksualnej, a nie tylko na rasizmie. Dokument ten zawiera rozbudowaną Kartę Praw i stał się jedną z najnowocześniejszych konstytucji na świecie. W latach 1991–1997 był przewodniczącym Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC). Po zakończeniu kadencji prezydenckiej Mandela pełnił także funkcję sekretarzem generalnymRuchu Niezaangażowanych.

Nagrody i znaczenie

Mandela otrzymał ponad 250 wyróżnień, w tym Pokojową Nagrodę Nobla z 1993 r., Prezydencki Medal Wolności USA oraz sowiecki Order Lenina. Jest często nazywany przez swój klan Xhosa Madiba lub Tata ("Ojciec"). Jego postawa — odwołująca się do przebaczenia i pojednania — uczyniła go symbolem nadziei i sprawiedliwości na całym świecie.

Życie osobiste i końcowe lata

Mandela był żonaty trzykrotnie: z Evelyn Mase (1944–1958), Winnie Madikizela-Mandela (1958–1996) oraz z Graçą Machel (od 1998 do jego śmierci). Po zakończeniu prezydentury skupił się na działalności społecznej i charytatywnej, m.in. poprzez Nelson Mandela Foundation, zajmującą się problemami edukacji, zdrowia i pamięci historycznej. W późniejszych latach angażował się także w kampanie przeciwko ubóstwu i nierównościom.

Mandela był chory przez kilka lat w czasie swojej emerytury. Został hospitalizowany późnym latem 2013 roku z powodu ciągłej infekcji płuc. Mandela zmarł 5 grudnia 2013 r. w Houghton Estate w Johannesburgu z powodu infekcji dróg oddechowych. Miał 95 lat. Jego pogrzeb i uroczystości żałobne, odbywające się między innymi w rodzinnej miejscowości Qunu, zgromadziły przywódców i delegacje z całego świata.

Dziedzictwo Nelsona Mandeli to zarówno upamiętnienie jego walki z systemową niesprawiedliwością, jak i stałe przypomnienie o konieczności dialogu, przebaczenia oraz pracy na rzecz równości i godności ludzkiej.