Apartheid był systemem prawnym i politycznym w Republice Południowej Afryki, opartym na instytucjonalnej segregacji i dyskryminacji ze względu na rasę. Powstał po wyborach w 1948 roku, gdy ustrój władzy przejęła Partia Narodowa, i był stopniowo znoszony na początku lat 90. XX wieku. W języku afrikaans słowo "apartheid" można rozumieć jako "oddzielenie" lub "separacja"; zobacz wyjaśnienie etymologiczne tutaj. System ten ustrukturyzował życie publiczne i prywatne poprzez prawa i administrację, które faworyzowały białą mniejszość kosztem większości czarnoskórej i innych grup.

Główne cechy i instrumenty prawne

Apartheid opierał się na formalnym podziale mieszkańców według kategorii rasowych, scentralizowanej legislacji i egzekwowaniu separacji w przestrzeni miejskiej, edukacji, zatrudnieniu i systemie politycznym. Do najważniejszych narzędzi należały:

  • rejestracja ludności według ras (klasyfikacja, która decydowała o prawach i statusie), zob. więcej;
  • ustawy o terenach osiedleńczych i przesiedleniach, które wymuszały oddzielne strefy mieszkalne dla różnych grup;
  • system „przepustek" i kontroli przemieszczania się (tzw. pass laws), ograniczający dostęp do miast;
  • tworzenie tzw. Bantustanów — nominalnie autonomicznych terytoriów dla niektórych grup etnicznych;
  • segregacja w szkołach, szpitalach i instytucjach publicznych oraz ograniczenie praw politycznych dla nie-białych mieszkańców.

Korzenie i rozwój

Segregacja rasowa istniała w południowej Afryce jeszcze przed oficjalnym wprowadzeniem apartheidu; jej formy i nasilenie zmieniały się od XVIII i XIX wieku. Po 1948 roku polityka ta została zinstytucjonalizowana w postaci serii ustaw i rozporządzeń, które systematycznie rozszerzały zakres kontroli państwa. W miarę upływu dekad wzrastał opór wewnętrzny i krytyka międzynarodowa; sankcje ekonomiczne, polityczne i kulturalne coraz silniej izolowały reżim.

Opór społeczny i zniesienie

Przeciwko apartheidowi działały różne organizacje i ruchy oporu — od pokojowych protestów, strajków i bojkotu, po działalność zbrojną i kampanie międzynarodowe. Do najbardziej znanych organizacji należał Afrykański Kongres Narodowy (ANC). Kulminacyjne wydarzenia obejmowały m.in. masowe protesty, powstania i międzynarodowy bojkot. Proces znoszenia apartheidu rozpoczął się pod naciskiem wewnętrznym i zewnętrznym pod koniec lat 80. XX wieku. Kluczowe negocjacje doprowadziły do uwolnienia więźniów politycznych, w tym Nelsona Mandeli, oraz do rozmów politycznych prowadzonych m.in. przez ówczesnego prezydenta F. W. de Klerka. W wyniku tych rozmów przeprowadzono pierwsze powszechne, wielorasowe wybory w 1994 roku.

Skutki, rozliczenie i pamięć

Apartheid pozostawił trwałe ślady społeczne i gospodarcze: duże nierówności majątkowe i przestrzenne, zróżnicowanie jakości edukacji i opieki zdrowotnej, a także głębokie podziały społeczne. W okresie transformacji powołano mechanizmy prawne i komisje prawdy, które miały na celu rozliczenie z przeszłością oraz dążenie do pojednania. Za działania prowadzące do pokojowego zakończenia ery apartheidu Nelson Mandela oraz F. W. de Klerk otrzymali Pokojową Nagrodę Nobla; więcej o tej nagrodzie można znaleźć tutaj.

Znaczenie i użycie terminu dziś

W języku publicznym termin "apartheid" bywa używany także poza kontekstem RPA jako określenie systemów segregacji, dyskryminacji czy izolacji grup. Jego użycie poza historycznym kontekstem jest często kontrowersyjne i wymaga precyzji, ponieważ odnosi się do specyficznego, instytucjonalnego modelu ucisku. Aby lepiej zrozumieć tło i rozwój systemu w historycznym kontekście, przydatne są źródła opisujące wcześniejsze formy segregacji w regionie: historia społeczna i polityczna, a także ogólne omówienia okresu rządów białej mniejszości w literaturze. Współcześnie badanie apartheidu pozostaje ważne dla zrozumienia mechanizmów dyskryminacji i sposobów budowania społeczeństw bardziej sprawiedliwych.

Artykuł ma charakter informacyjny. Dla pogłębionych badań warto sięgnąć do opracowań historycznych, dokumentów prawnych i relacji uczestników wydarzeń.