Partia Narodowa RPA: afrykanerski nacjonalizm, apartheid i upadek

Partia Narodowa RPA: historia afrykanerskiego nacjonalizmu, wprowadzenie apartheidu i jego upadek — od zwycięstwa 1948 do końca rządów w 1994.

Narodowa Partia Południowej Afryki była zdominowaną przez Afrikanerów białą południowoafrykańską nacjonalistyczną partią polityczną, która kontrolowała rząd RPA od 1948 do 1994 roku. Została założona w 1914 r. przez J.B.M. Hertzoga w wyniku nieporozumień między nim a przywódcami Partii Południowej Afryki, której był członkiem. W 1948 r. jej przywódca Daniel Francois Malan został premierem RPA, a partia rozpoczęła wprowadzanie apartheidu w RPA. Jednak apartheid był tylko jedną z wielu kwestii, które pomogły Partii Narodowej dojść do władzy. Większość ludzi, którzy głosowali na Partię Narodową w 1948 roku, głosowała bardziej przeciwko poprzedniej Zjednoczonej Partii pod przywództwem Jana Smutsa niż na Partię Narodową Malana. Wynikało to z poparcia Smutsa dla Wielkiej Brytanii w II wojnie światowej oraz innych kwestii, które drażniły afrykanerskich wyborców, takich jak ubóstwo Afrikanów, konkurencja ze strony rdzennych Afrykanów o pracę, urbanizacja afrykanerskich miast oraz zagrożenie komunizmem, z którymi afrykanerscy wyborcy ogólnie uważali, że Smuts źle sobie poradził i uważali, że problemy te były częściowo jego winą. Prezydent RPA FW de Klerk, ostatni przywódca rządu RPA, który należał do partii, zlikwidował apartheid w latach 90. i pozwolił wszystkim dorosłym wszystkich ras głosować po raz pierwszy w 1994 roku, co spowodowało, że Partia Narodowa została odsunięta od władzy.

Początki, ideologia i struktura

Partia Narodowa wyrosła z ruchu politycznego reprezentującego interesy Afrikanerów — białej społeczności pochodzenia holenderskiego i Hugenotów — dążącej do ochrony własnej kultury, języka (afrikaans) i statusu ekonomicznego. Jej ideologia łączyła nacjonalizm afrykanerski, konserwatyzm społeczny i rasistowskie przekonanie o wyższości społeczeństwa białego. W praktyce partia dążyła do politycznego i prawnego umocnienia segregacji rasowej, kontroli dostępu do ziemi, miejsc pracy i usług oraz do utrzymania przewagi politycznej mniejszości białej.

Wdrażanie apartheidu i kluczowe ustawy

Po zwycięstwie w 1948 r. Partia Narodowa wprowadziła system prawny i administracyjny znany jako apartheid. Najważniejsze ustawy i polityki obejmowały m.in.:

• Prohibition of Mixed Marriages Act (1949) — zakaz małżeństw mieszanych;
• Population Registration Act (1950) — obowiązek rejestracji obywateli według kategorii rasowych;
• Group Areas Act (1950) — segregacja przestrzenna i przymusowe przesiedlenia z obszarów miejskich;
• Bantu Education Act (1953) — odrębny i znacząco gorszy system edukacji dla czarnoskórej większości;
• system paszportów wewnętrznych i ograniczeń przemieszczania (tzw. pass laws) oraz polityka „oddzielnego rozwoju” i tworzenia tzw. Bantustanów (homelandów).

Architektem wielu z tych rozwiązań był Hendrik Verwoerd, premier od 1958 do 1966 roku, który promował ideę, że różne grupy etniczne powinny rozwijać się oddzielnie.

Represje wewnętrzne i opór

Wprowadzenie apartheidu spotkało się z oporem ruchów emancypacyjnych, takich jak Afrykański Kongres Narodowy (ANC) i inne organizacje. Protesty i kampanie obywatelskie napotykały twardą odpowiedź państwa: aresztowania, zakazy działalności, stan wojenny oraz brutalne rozprawy policyjne i wojskowe. Do najbardziej znanych wydarzeń należą masakra w Sharpeville w 1960 r. i powstanie w Soweto w 1976 r., które stały się międzynarodowymi symbolami oporu przeciwko apartheidowi.

Izolacja międzynarodowa i kryzysy gospodarcze

W miarę nasilania represji RPA coraz bardziej izolowała się na arenie międzynarodowej. Organizacje międzynarodowe i wiele państw potępiło apartheid; wprowadzono sankcje gospodarcze, kulturalne i sportowe, co wraz z wewnętrzną niestabilnością osłabiało gospodarkę kraju. Presja zewnętrzna i złe skutki polityki społecznej skłoniły część białej elity do rozważań nad reformami.

Reformy, negocjacje i upadek Partii Narodowej

W latach 80. część przywódców Partii Narodowej, na czele z P.W. Bothą, wprowadzała ograniczone reformy, które jednak nie zlikwidowały zasadniczych założeń apartheidu. Narastał podział między twardogłowymi zwolennikami utrzymania systemu a pragmatykami skłonnymi do rozmów. Po objęciu przywództwa przez F.W. de Klerka w 1989 r. nastąpił radykalny zwrot: de Klerk zapowiedział zniesienie restrykcji, w 1990 r. zdelegalizowane organizacje polityczne takie jak ANC zostały zalegalizowane, a Nelson Mandela został zwolniony z więzienia. Rozpoczęły się negocjacje prowadzące do zniesienia kluczowych ustaw apartheidowych i przygotowania pierwszych powszechnych, wielorasowych wyborów.

Wybory 1994 i losy Partii po utracie władzy

W 1994 r. odbyły się pierwsze w historii RPA powszechne wybory, w których głosowali wszyscy dorośli obywatele bez względu na rasę. Zwyciężył Afrykański Kongres Narodowy pod przywództwem Nelsona Mandeli, a Partia Narodowa została odsunięta od władzy. W kolejnych latach partia próbowała przekształcić się i przyciągnąć szersze poparcie; w 1997 r. przeszła przemianowanie na New National Party (Nowa Partia Narodowa), co jednak nie uratowało jej przed spadkiem znaczenia. W 2005 r. New National Party formalnie rozwiązała się, a jej byli członkowie rozeszli się po innych ugrupowaniach, m.in. część przyłączyła się do Demokratycznej Alternatywy (DA) lub do Afrykańskiego Kongresu Narodowego.

Dziedzictwo

Partia Narodowa pozostawiła po sobie trwałe, traumatyczne dziedzictwo segregacji rasowej, które do dziś wpływa na społeczeństwo i gospodarkę RPA. Choć formalnie apartheid został zniesiony, skutki ekonomiczne, społeczne i przestrzenne polityki tworzonej przez dekady rządów Partii Narodowej wymagają długotrwałej naprawy. Debata o odpowiedzialności, pamięci i reparacjach oraz o tym, jak uporać się z nierównościami po apartheidzie, pozostaje jednym z głównych wyzwań Republiki Południowej Afryki.

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest Narodowa Partia Południowej Afryki?

P: Kto założył Narodową Partię Południowej Afryki?

P: Kto został premierem Republiki Południowej Afryki w 1948 roku i czym się zajmował?

P: Czy apartheid był jedynym powodem, dla którego Partia Narodowa doszła do władzy?

P: Jakie były inne kwestie, które irytowały afrykanerskich wyborców i skłoniły ich do głosowania na Partię Narodową zamiast na Partię Zjednoczoną?

P: Kto był ostatnim przywódcą rządu RPA, który należał do Partii Narodowej i czym się zajmował?

P: Kiedy Partia Narodowa straciła władzę w RPA?

Szukaj według litery