A Bantustan (znany także jako ojczyzna Bantu, czarna ojczyzna, czarne państwo lub po prostu ojczyzna) był terytorium wydzielonym dla czarnych mieszkańców RPA w czasach apartheidu. Dziesięć Bantustanów zostało założonych w RPA, a dziesięć kolejnych w Afryce Południowo-Zachodniej (obecnie Namibia), a ich celem było stworzenie państw narodowych dla czarnych plemion Afryki. Termin Bantustan pochodzi z Bantu (co oznacza "ludzie" w językach Bantu) i -stan (co oznacza "ziemia" w języku perskim).

System bantustanów powstał jako część polityki segregacji i wykluczenia rasowego prowadzonej przez rząd apartheidowy. Prawne podstawy tworzenia i utrzymywania tych terytoriów obejmowały szereg ustaw, m.in. akty tworzące lokalne struktury administracyjne i przyznające obywatelstwo bantustanom (najbardziej kontrowersyjną była tzw. polityka nadawania obywatelstwa "homelandom", co miało na celu odebranie czarnym mieszkańcom pełnego obywatelstwa Republiki Południowej Afryki).

Założyciele apartheidu starali się o uznanie Bantusztanów na arenie międzynarodowej, ale tak się nigdy nie stało, a większość czarnych nie lubiła Bantusztanów. Byli niepopularni, ponieważ:

  • Granice Bantustanów zostały wytyczone tak, aby wykluczyć cenne tereny.
  • Duża liczba przeniesionych obywateli w połączeniu z niewielkimi rozmiarami Bantustanów oznaczała, że stosunek liczby obywateli do liczby ziemi był poważnie nieproporcjonalny do tego, jaki miał Południowa Afryka.
  • Zostanie obywatelem nowych terytoriów oznaczało utratę obywatelstwa Republiki Południowej Afryki, gdzie większość kandydatów do przeniesienia obywatelstwa mieszkała i pracowała. Spowodowałoby to utratę przez nich tych nielicznych praw i przywilejów, które mieli jako obywatele Republiki Południowej Afryki.

Do najczęściej wymienianych zarzutów należały także:

  • Przymusowe przesiedlenia setek tysięcy ludzi z terenów, które władze przeznaczały dla białych lub dla rozwoju gospodarczego.
  • Utrzymanie kontroli gospodarczej i politycznej przez RPA: mimo formalnej „autonomii” bantustany były ekonomicznie zależne, pozbawione realnych zasobów i infrastruktury, a wiele przywództw lokalnych było wspieranych lub ustanawianych przez rząd w Pretorii.
  • Służenie systemowi taniej siły roboczej: bantustany miały być rezerwuarami pracowników migrantów, którzy dojeżdżali do miast i kopalń RPA, lecz nie mieli tam pełnych praw.

W praktyce część bantustanów otrzymała od rządu RPA ograniczone formy autonomii, a cztery z nich — Transkei, Bophuthatswana, Venda i Ciskei (znane jako TBVC) — zostały ogłoszone za „niezależne” w latach 1976–1981. Deklaracje te nie spotkały się z międzynarodowym uznaniem; większość państw oraz organizacje międzynarodowe, w tym ONZ, uznały je za marionetkowe twory rządu apartheidu.

System bantustanów miał dalekosiężne społeczne i ekonomiczne skutki. Ponadnormatywne zagęszczenie ludności na ubogich, pozbawionych inwestycji terenach, niski poziom usług publicznych (edukacja, służba zdrowia, infrastruktura), ograniczony dostęp do rynków pracy oraz rozdzielenie rodzin zmuszały wielu mieszkańców do życia w skrajnej biedzie lub do sezonowej migracji za pracą.

Bantustany w Afryce Południowo-Zachodniej (obecnie Namibia) miały podobny charakter — były tworzone przez administrację południowoafrykańską jako narzędzie podziału ludności i kontroli. Przykładowe nazwy regionów-autonomii to m.in. Ovamboland czy Hereroland, które również nie uzyskały szerokiego uznania jako samodzielne państwa.

Bantustany zostały rozwiązane w 1994 r., a ich terytorium włączone do Republiki Południowej Afryki. Proces ten odbył się w związku z zakończeniem apartheidu i wejściem w życie tymczasowej konstytucji przygotowującej kraj do pierwszych powszechnych wyborów w kwietniu 1994 r. Po reformie kraj został podzielony na nowe jednostki administracyjne — obecnie istnieje dziewięć prowincji RPA, w które włączono tereny dawnych bantustanów.

Nawet po formalnej integracji problemy wynikłe z polityki bantustanów pozostały. Dziedzictwo obejmuje:

  • Trwałą nierówność przestrzenną i społeczną — duże obszary wiejskie o niskim stopniu uprzemysłowienia i słabej infrastrukturze.
  • Wysoki poziom bezrobocia i migracji do miast, co rodzi presję na usługi miejskie i mieszkalnictwo.
  • Spory o ziemię i programy restytucji gruntów — wiele wspólnot domaga się zwrotu lub rekompensaty za tereny utracone wskutek przesiedleń.
  • Wyzwania rozwojowe i potrzeba trwałych inwestycji w edukację, zdrowie i infrastrukturę, aby przezwyciężyć wieloletnie zaniedbania.

Historia bantustanów jest przykładem, jak polityka państwowa może wykorzystywać administracyjne granice do utrzymywania systemu dyskryminacji. Wiedza o tym okresie jest istotna dla zrozumienia współczesnych problemów RPA i Namibii oraz dla prac nad naprawą historycznych krzywd i budową bardziej sprawiedliwego społeczeństwa.