Afrikaans — historia, pochodzenie i cechy języka południowoafrykańskiego

Afrikaans — historia, pochodzenie i cechy: poznaj rozwój, wpływy kulturowe i unikatowe cechy języka używanego w Republice Południowej Afryki i Namibii.

Afrikaans jest językiem zachodniogermańskim używanym głównie w RPA i Namibii. Pierwotnie był to dialekt, który rozwinął się wśród afrykańskich osadników protestanckich, niewolników sprowadzonych na obszar przylądka w południowo-zachodniej Afryce Południowej przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską (Verenigde Oost-Indische Compagnie - VOC) w latach 1652-1705. Większość z tych pierwszych osadników pochodziła ze Zjednoczonych Prowincji (obecnie Holandia), choć było też wielu z Niemiec, niektórzy z Francji, kilku ze Szkocji i różnych innych krajów. Niewolnymi robotnikami i niewolnikami byli Malajowie, a także Malgaszowie, oprócz rdzennych mieszkańców Choi i Buszmenów.

Badania J.A. Heese'a wskazują, że do 1807 r. 36,8% przodków Białych Afrikaanów mówiących w języku niderlandzkim, 35% było Niemcami, 14,6% Francuzami, a 7,2% nie-białymi (pochodzenia afrykańskiego i/lub azjatyckiego). Dane dotyczące Heese'a są jednak kwestionowane przez innych badaczy, a zwłaszcza cytowany przez Heese'a składnik nie-biały jest bardzo wątpliwy.

Znaczna mniejszość tych, którzy mówili afrikaansem jako pierwszym językiem, nie była biała. Dialekt stał się znany jako "Cape Dutch". Później Afrikaans był czasami nazywany "afrykańskim holenderskim" lub "kuchennym holenderskim". Afrikaans był uważany za dialekt holenderski aż do początku XX wieku, kiedy to zaczął być powszechnie znany jako inny język. Nazwa Afrikaans jest po prostu niderlandzkim słowem oznaczającym język afrykański, a język jest afrykańską formą niderlandzką.

Pochodzenie i rozwój

Afrikaans wykształcił się stopniowo w kontaktach pomiędzy holenderskojęzycznymi osadnikami a grupami niewolników i służących pochodzącymi z Azji Południowo-Wschodniej (głównie z terenów dzisiejszej Indonezji i Malezji), z Madagaskaru oraz z regionów afrykańskich zamieszkiwanych przez ludy Khoikhoi i San (Buszmeni). W rezultacie język ten zawiera liczne zapożyczenia leksykalne i pewne struktury wynikające z kontaktów językowych. Proces odrębnego rozwoju języka przyspieszył na przełomie XIX i XX wieku, kiedy zaczęły pojawiać się pierwsze piśmiennicze i polityczne ruchy promujące odrębność afrikaansu.

Cechy językowe

• Morfologia i składnia: Afrikaans ma znacznie uproszczoną fleksję w porównaniu z niderlandzkim — utracił tradycyjne przypadki i rodzaje gramatyczne, a koniugacja czasowników jest mniej zróżnicowana. Wiele form gramatycznych stało się analitycznych (zastąpionych przez wyrażenia z osobnymi słowami).
• Negacja: Charakterystyczna jest tzw. podwójna negacja, np. "Ek het niks gesê nie" (Nie powiedziałem nic).
• Fleksja liczby i zdrobnień: Tworzenie liczby mnogiej i form zdrobniałych jest prostsze niż w niderlandzkim — występują regularne końcówki typu -e i -s oraz zdrobienia w -tjie.
• Fonologia: Wymowa afrikaansu jest zwykle prostsza niż w standardowym niderlandzkim; występują różnice w samogłoskach i dyftongach oraz upraszczanie niektórych spółgłosek. Zmiany fonetyczne i intonacyjne różnią się regionalnie.
• Słownictwo: Oprócz rdzenia pochodzenia niderlandzkiego/holenderskiego, afrikaans zawiera zapożyczenia z malajskiego i indonezyjskiego, języków afrykańskich (np. języków khoisan i bantu), portugalskiego i angielskiego.

Dialekty i odmiany

Afrikaans dzieli się na kilka dialektów i odmian regionalnych oraz społecznych. Najczęściej wyróżnia się:

• Dialekty południowoafrykańskie (Cape Afrikaans) — historyczne odmiany rozwinięte wokół Przylądka Dobrej Nadziei.
• Odmiany wschodnie i północne — m.in. Eastern Border Afrikaans oraz odmiany z regionu Orange River i Namaqualand.
• Kaaps (Cape Coloured Afrikaans) — odmiana używana przez znaczną część społeczności "Coloured" w Kapsztadzie i okolicach; charakteryzuje się odrębnymi cechami leksykalnymi i fonetycznymi.
• Oorlams — odmiana z wpływami języków Khoekhoe, używana m.in. przez społeczności w północno-zachodnim RPA i Namibii.

Status, standardyzacja i rola społeczna

Afrikaans zyskał status języka oficjalnego w Unii Południowej Afryki w 1925 roku, zastępując w praktyce język niderlandzki w administracji i szkolnictwie. W XX wieku język ten stał się ważnym elementem tożsamości narodowej ruchu afrikanerskiego i był silnie związany z polityką rządu apartheidu — to spowodowało, że jego odbiór społeczny bywał kontrowersyjny. Po upadku apartheidu i wprowadzeniu Konstytucji RPA z 1996 roku, afrikaans pozostał jednym z 11 języków urzędowych kraju, a także jest powszechnie używany w Namibii.

Standardyzacja afrikaansu odbyła się głównie w XIX i na początku XX wieku. Organizacje takie jak Genootskap van Regte Afrikaners (założony w 1875 r.) oraz różni pisarze i językoznawcy przyczynili się do ukształtowania norm ortograficznych i leksykalnych. W 20. wieku pojawiły się przekłady Biblii, prasy i literatura w afrikaans, co utrwaliło jego status jako języka literackiego.

Liczba użytkowników i zasięg

Obecnie afrikaans ma kilka milionów użytkowników jako język ojczysty — szacuje się, że w RPA i Namibii około 7–8 milionów osób posługuje się afrikaans jako pierwszym językiem, a kolejne kilka milionów używa go jako drugiego języka. Afrikaans pełni funkcję lingua franca w niektórych regionach oraz nadal jest używany w mediach, edukacji (w pewnych szkołach i uczelniach), literaturze i administracji lokalnej.

Literatura, media i współczesność

Afrikaans ma rozwiniętą literaturę i bogatą kulturę medialną — istnieją gazety, stacje radiowe oraz programy telewizyjne w tym języku. Autorzy tacy jak J. H. de la Rey, C.J. Langenhoven czy późniejsi pisarze dramatycznie i poetycko rozwijali piśmiennictwo w afrikaansie. Współcześnie język dynamicznie się zmienia: na wpływ angielskiego narażone są zwłaszcza środowiska miejskie, ale jednocześnie afrikaans odnajduje nowe ekspresje w muzyce, filmie i internecie.

Podsumowanie

Afrikaans to odrębny język zachodniogermański, który powstał w warunkach intensywnego kontaktu językowego na południu Afryki. Jego prosta gramatyka, mieszane źródła leksykalne i silne związki historyczne z niderlandzkim czynią go interesującym przedmiotem badań językoznawczych. Jednocześnie rola społeczno-polityczna afrikaansu w historii RPA wpływa na to, jak jest postrzegany dziś — zarówno jako ważny element dziedzictwa kulturowego, jak i przedmiot debat o tożsamości i równości językowej.

Pytania i odpowiedzi

P: Jakim językiem jest afrikaans?

P: Skąd wziął się dialekt języka afrikaans?

P: Kim byli ci osadnicy?

P: Jaka część białej ludności mówiącej w języku afrikaans była Holendrami według badań J. A. Heese'a?

P: Jakie inne narodowości tworzyły tę populację?

P: Kiedy zaczęto uznawać afrikaans za inny język niż holenderski?

P: Co oznacza "afrikaans" w języku angielskim?

Szukaj według litery