Muammar Kaddafi — libijski przywódca i pułkownik (1942–2011)
Poznaj życie i rządy Muammara Kaddafiego (1942–2011): od puczu w 1969 po upadek w 2011 — polityka, kontrowersje i wpływ na Libię.
Muammar Muhammad Abu Minyar al-Gaddafi(arabski: مُعَمَّر القَذَّافِي Muʿammar al-Qaḏḏāfī audio )[wariacje] (ok. 1942 - 20 października 2011) lepiej znany jako pułkownik Kaddafi, był libijskim politykiem. Rządził Libią od 1969 do 2011 roku.
Wczesne życie i droga do władzy
Muammar Kaddafi urodził się około 1942 roku w obozie beduińskim w pobliżu Sirte w północnej Libii. Pochodził z rodziny o skromnych warunkach; w młodości pracował m.in. jako pasterz. Ukończył wojskową szkołę oficerską w Bengazi, gdzie zaczął zdobywać wpływy wśród młodszych oficerów. W wieku 27 lat, 1 września 1969 roku, dowodził grupą oficerów, która przeprowadziła bezkrwawy przewrót obalając monarchę, króla Idrisa I. Po zamachu Kaddafi stał się jednym z głównych przywódców nowego reżimu i w krótkim czasie skoncentrował władzę w swoich rękach.
System rządów i ideologia
Kaddafi odrzucał zarówno kapitalizm zachodni, jak i marksizm-leninizm. Wprowadził autorską doktrynę zwaną „Trzecią Teorią” i spisał swoje poglądy w tzw. Zielonej Księdze (Kitab al-Akhdar), w której promował bezpośrednią demokrację ludową i rzekome zniesienie parlamentaryzmu. W 1977 roku ogłosił Libijską Jamahirię („państwo mas” lub „republika mas”), gdzie formalnie władza miała należeć do ludowych komitetów i kongresów.
W praktyce Kaddafi pełnił rolę nieformalnego, ale absolutnego przywódcy; przyjmował tytuły takie jak „bratni przywódca i przewodnik rewolucji”. Jego rządy cechowała centralizacja decyzji, silna pozycja armii i służb bezpieczeństwa oraz rozbudowany system patronatu plemiennego.
Polityka gospodarcza i społeczna
Po dojściu do władzy Kaddafi znacjonalizował przemysł naftowy, co przyniosło państwu znaczne dochody. Środki z ropy przeznaczano m.in. na rozwój infrastruktury, bezpłatną edukację i opiekę zdrowotną, budowę mieszkań oraz programy socjalne. Z drugiej strony gospodarka pozostała silnie uzależniona od eksportu surowców, a korupcja i nieefektywność administracji ograniczały trwały rozwój.
Polityka zagraniczna
Kaddafi prowadził aktywną, często konfrontacyjną politykę zagraniczną. Wspierał różne ruchy niepodległościowe, rewolucyjne i paramilitarne w Afryce i na Bliskim Wschodzie, co przyniosło mu sojuszników, ale też izolację międzynarodową. W latach 80. Libia była oskarżana o sponsorowanie terroryzmu; kulminacją tego okresu było przypisanie Libii odpowiedzialności za zamach nad Lockerbie (1988), co doprowadziło do sankcji ONZ.
Na początku XXI wieku, po długotrwałej izolacji, Kaddafi zdecydował się na zmianę kursu: w 2003 roku reżim zgodził się na zniszczenie programów broni masowego rażenia i wypłacił odszkodowania ofiarom zamachów. To doprowadziło do częściowej normalizacji stosunków z Zachodem.
Represje i prawa człowieka
Rządy Kaddafiego były systematycznie krytykowane przez organizacje praw człowieka za łamanie podstawowych wolności. Stosowano areszty polityczne, tortury, prześladowania przeciwników politycznych i ograniczenia wolności prasy. Służby bezpieczeństwa i tajne służby odgrywały kluczową rolę w utrzymaniu porządku i eliminowaniu opozycji. Wśród bliskich współpracowników Kaddafiego byli członkowie rodziny i osoby zaufane, m.in. gen. Abdullah al-Senussi, który kierował służbami wywiadowczymi.
Powstanie 2011, interwencja i śmierć
W lutym 2011 roku, w kontekście tzw. arabskiej wiosny, w Libii wybuchły masowe protesty przeciw reżimowi Kaddafiego. Szybko przerodziły się one w konflikt zbrojny między siłami rządowymi a rebeliantami. W marcu 2011 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 1973 zezwalającą na użycie sił międzynarodowych w celu ochrony ludności cywilnej; rozpoczęła się operacja NATO przeciw siłom Kaddafiego.
Po miesiącach walk opór reżimu został złamany. 20 października 2011 roku Kaddafi został pojmany w pobliżu rodzinnego miasta Sirte. Wkrótce potem zginął — okoliczności jego śmierci były szeroko komentowane i kontrowersyjne, gdyż dostępne nagrania wideo przedstawiały brutalny moment zatrzymania i śmierci. Jego ciało pochowano w niesprecyzowanym miejscu, co miało zapobiec uczynieniu grobu miejscem pielgrzymek.
Dziedzictwo i ocena
Ocena dziedzictwa Kaddafiego jest złożona i podzielona. Z jednej strony jego rządy przyniosły znaczące inwestycje w infrastrukturę, opiekę zdrowotną i edukację oraz ograniczyły bezrobocie w pewnych okresach. Z drugiej strony wprowadził autorytarny system, w którym stosowano represje, ograniczano prawa obywatelskie i tłumiono opozycję. Po jego upadku Libia pogrążyła się w długotrwałej niestabilności, co wielu komentatorów uważa za efekt m.in. braku instytucji demokratycznych i silnych podziałów plemiennych oraz regionalnych.
Rodzina i najbliżsi współpracownicy
- Wielu członków rodziny Kaddafiego pełniło ważne funkcje; wśród jego synów najbardziej rozpoznawalni byli Saif al-Islam (aktywny politycznie, później zatrzymany przez siły powstańcze) oraz Al-Saadi (związany z wojskiem i sportem).
- Bliskimi współpracownikami byli dowódcy wojskowi i szefowie służb bezpieczeństwa, którzy mieli kluczowe znaczenie dla utrzymania reżimu.
Kaddafi pozostaje postacią kontrowersyjną: dla niektórych simbol modernizacji i suwerenności narodowej, dla innych sprawca represji i destabilizacji regionu. Jego długie panowanie i gwałtowny koniec odbiły się szerokim echem w historii współczesnej Afryki i Bliskiego Wschodu.
Wczesne życie
Muammar al-Kaddafi urodził się w namiocie w pobliżu Qasr Abu Hadi. Jego rodzina pochodziła z małej grupy plemiennej zwanej Qadhadhfa. Jego rodzina była z pochodzenia zarabizowanym ludem berberyjskim. Wstąpił do libijskiego wojska w 1961 r. Wojsko było jednym z niewielu sposobów na podniesienie statusu społecznego dla Libijczyków z niższej klasy społecznej, takich jak on. Został pułkownikiem.
Władca Libii
Kaddafi został głową państwa libijskiego po odsunięciu od władzy króla Idrisa w wyniku bezkrwawego zamachu stanu w 1969 roku. Rządził Libią od 1 września 1969 roku do 23 sierpnia 2011 roku. Po zamachu stanu Kaddafi utworzył Libijską Republikę Arabską. Był jednym z najdłużej panujących nie-królewskich władców w historii, gdyż rządził przez ponad 41 lat. Kaddafi stosował arabskie idee socjalistyczne i arabskie idee nacjonalistyczne. W 1975 roku opublikował książkę o swoich poglądach filozoficznych. Książka ta jest powszechnie znana jako Zielona Księga. W 1977 r. odszedł od władzy w Libii i nadal odgrywał rolę rewolucjonisty. Ludzie nazywali go "bratem przywódcą i przewodnikiem rewolucji".
Libijska Republika Arabska została przemianowana w 1977 roku na Socjalistyczną Ludową Libijską Arabską Dżamahirię, a następnie w 1986 roku przez Kadafiego przemianowana na Wielką Socjalistyczną Ludową Libijską Arabską Dżamahirię.
W latach 80. opracował broń chemiczną, z tego powodu krytycy nazwali Libię państwem pariasów. Holenderskie śledztwo wykazało, że Kaddafi zbudował "imperium warte miliardy dolarów", z aktywów w międzynarodowej firmie w przemyśle naftowym. Twierdzi się również, że jego majątek jest rozproszony po całej Europie, mimo że nie znaleziono żadnych śladów ani dowodów na istnienie choćby 1 miliarda. Kaddafi był bardzo zainteresowany kontrolą geopolityczną, był zdecydowanym zwolennikiem OAPEC i prowadził panfrykańską kampanię na rzecz Stanów Zjednoczonych Afryki. W 1986 r. Libia została zbombardowana przez USA, a celem ataku był dom Kaddafiego, który jednak przeżył. Bombardowanie zostało potępione przez wiele narodów, a także przez ONZ.
W 1988 r. ONZ nałożyła na Libię sankcje gospodarcze. Kaddafi zaczął utrzymywać bliższe stosunki z Zachodem w zakresie gospodarki i bezpieczeństwa. Współpracował przy śledztwach w sprawie rzekomych libijskich aktów antyzachodnich, w 1999 roku zaoferował demontaż libijskiej broni masowego rażenia, która miała zostać poddana inspekcji w 2003 roku. W rezultacie w tym samym roku zniesiono sankcje ONZ.
W 2009 r. Kaddafi został wybrany na przewodniczącegoUnii Afrykańskiej.
Protesty w Libii w 2011 r.
W lutym 2011 r. doszło do poważnych, gwałtownych protestów przeciwko libijskiemu rządowi. Towarzyszyły one innym demonstracjom w Tunezji, Egipcie i innych częściach świata arabskiego. Protesty szybko przerodziły się w wojnę domową. Kaddafi przyrzekł "umrzeć jako męczennik", jeśli będzie to konieczne w walce z rebeliantami i siłami zewnętrznymi; powiedział również, że "pokojowy protest to jedno, ale zbrojna rebelia to drugie".
Oskarżenie o przestępstwa
W dniu 17 maja 2011 r. Międzynarodowy Trybunał Karny złożył wniosek o wydanie nakazu aresztowania Kaddafiego za rzekome zbrodnie przeciwko ludzkości, który został zatwierdzony 27 czerwca i nakaz został wydany przez sąd. W czerwcu 2011 roku, zgodnie z dochodzeniem Amnesty International, stwierdzono, że nie ma dowodów na wiele z zarzucanych mu zbrodni, a rebelianci fałszywie obwiniali Kaddafiego, jak również rząd. Oskarżono go o zlecenie zamachu bombowego w Lockerbie w Szkocji, w którym zginęło ponad 200 osób. Zamach był wymierzony w samolot cywilny, który został zestrzelony.
Śmierć
Libijska wojna domowa (2011) wybuchła w lutym. Jej celem było odsunięcie Kaddafiego od władzy. Kaddafi został schwytany żywcem i zabity przez wspieranych przez NATO rebeliantów w Syrcie w Libii 20 października 2011 roku. Syrta była ostatnią twierdzą reżimu Kaddafiego.
Pytania i odpowiedzi
P: Kim był Muammar al-Kaddafi?
O: Muammar al-Kaddafi był libijskim politykiem, który rządził Libią od 1969 do 2011 roku.
P: Jak brzmiało pełne imię i nazwisko Muammara al-Kaddafiego?
O: Muammar al-Kaddafi nazywał się Muammar Muhammad Abu Minyar al-Kaddafi.
P: Kiedy urodził się Muammar al-Kaddafi?
O: Dokładna data urodzenia Muammara al-Kaddafiego nie jest znana, ale urodził się on około 1942 roku.
P: Jaki pseudonim nosił Muammar al-Kaddafi?
O: Pseudonim Muammara al-Kaddafiego brzmiał Pułkownik Kaddafi.
P: Przez ile lat Muammar al-Kaddafi rządził Libią?
O: Muammar al-Kaddafi rządził Libią przez 42 lata, od 1969 do 2011 roku.
P: Kiedy zmarł Muammar al-Kaddafi?
O: Muammar al-Kaddafi zmarł 20 października 2011 roku.
P: Z czego znany był Muammar al-Kaddafi?
O: Muammar al-Kaddafi był znany ze swojego kontrowersyjnego stylu przywództwa i polityki, a także zaangażowania w konflikty międzynarodowe.
Przeszukaj encyklopedię