Muammar Muhammad Abu Minyar al-Gaddafi(arabski: مُعَمَّر القَذَّافِي Muʿammar al-Qaḏḏāfī audio )[wariacje] (ok. 1942 - 20 października 2011) lepiej znany jako pułkownik Kaddafi, był libijskim politykiem. Rządził Libią od 1969 do 2011 roku.

Wczesne życie i droga do władzy

Muammar Kaddafi urodził się około 1942 roku w obozie beduińskim w pobliżu Sirte w północnej Libii. Pochodził z rodziny o skromnych warunkach; w młodości pracował m.in. jako pasterz. Ukończył wojskową szkołę oficerską w Bengazi, gdzie zaczął zdobywać wpływy wśród młodszych oficerów. W wieku 27 lat, 1 września 1969 roku, dowodził grupą oficerów, która przeprowadziła bezkrwawy przewrót obalając monarchę, króla Idrisa I. Po zamachu Kaddafi stał się jednym z głównych przywódców nowego reżimu i w krótkim czasie skoncentrował władzę w swoich rękach.

System rządów i ideologia

Kaddafi odrzucał zarówno kapitalizm zachodni, jak i marksizm-leninizm. Wprowadził autorską doktrynę zwaną „Trzecią Teorią” i spisał swoje poglądy w tzw. Zielonej Księdze (Kitab al-Akhdar), w której promował bezpośrednią demokrację ludową i rzekome zniesienie parlamentaryzmu. W 1977 roku ogłosił Libijską Jamahirię („państwo mas” lub „republika mas”), gdzie formalnie władza miała należeć do ludowych komitetów i kongresów.

W praktyce Kaddafi pełnił rolę nieformalnego, ale absolutnego przywódcy; przyjmował tytuły takie jak „bratni przywódca i przewodnik rewolucji”. Jego rządy cechowała centralizacja decyzji, silna pozycja armii i służb bezpieczeństwa oraz rozbudowany system patronatu plemiennego.

Polityka gospodarcza i społeczna

Po dojściu do władzy Kaddafi znacjonalizował przemysł naftowy, co przyniosło państwu znaczne dochody. Środki z ropy przeznaczano m.in. na rozwój infrastruktury, bezpłatną edukację i opiekę zdrowotną, budowę mieszkań oraz programy socjalne. Z drugiej strony gospodarka pozostała silnie uzależniona od eksportu surowców, a korupcja i nieefektywność administracji ograniczały trwały rozwój.

Polityka zagraniczna

Kaddafi prowadził aktywną, często konfrontacyjną politykę zagraniczną. Wspierał różne ruchy niepodległościowe, rewolucyjne i paramilitarne w Afryce i na Bliskim Wschodzie, co przyniosło mu sojuszników, ale też izolację międzynarodową. W latach 80. Libia była oskarżana o sponsorowanie terroryzmu; kulminacją tego okresu było przypisanie Libii odpowiedzialności za zamach nad Lockerbie (1988), co doprowadziło do sankcji ONZ.

Na początku XXI wieku, po długotrwałej izolacji, Kaddafi zdecydował się na zmianę kursu: w 2003 roku reżim zgodził się na zniszczenie programów broni masowego rażenia i wypłacił odszkodowania ofiarom zamachów. To doprowadziło do częściowej normalizacji stosunków z Zachodem.

Represje i prawa człowieka

Rządy Kaddafiego były systematycznie krytykowane przez organizacje praw człowieka za łamanie podstawowych wolności. Stosowano areszty polityczne, tortury, prześladowania przeciwników politycznych i ograniczenia wolności prasy. Służby bezpieczeństwa i tajne służby odgrywały kluczową rolę w utrzymaniu porządku i eliminowaniu opozycji. Wśród bliskich współpracowników Kaddafiego byli członkowie rodziny i osoby zaufane, m.in. gen. Abdullah al-Senussi, który kierował służbami wywiadowczymi.

Powstanie 2011, interwencja i śmierć

W lutym 2011 roku, w kontekście tzw. arabskiej wiosny, w Libii wybuchły masowe protesty przeciw reżimowi Kaddafiego. Szybko przerodziły się one w konflikt zbrojny między siłami rządowymi a rebeliantami. W marcu 2011 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 1973 zezwalającą na użycie sił międzynarodowych w celu ochrony ludności cywilnej; rozpoczęła się operacja NATO przeciw siłom Kaddafiego.

Po miesiącach walk opór reżimu został złamany. 20 października 2011 roku Kaddafi został pojmany w pobliżu rodzinnego miasta Sirte. Wkrótce potem zginął — okoliczności jego śmierci były szeroko komentowane i kontrowersyjne, gdyż dostępne nagrania wideo przedstawiały brutalny moment zatrzymania i śmierci. Jego ciało pochowano w niesprecyzowanym miejscu, co miało zapobiec uczynieniu grobu miejscem pielgrzymek.

Dziedzictwo i ocena

Ocena dziedzictwa Kaddafiego jest złożona i podzielona. Z jednej strony jego rządy przyniosły znaczące inwestycje w infrastrukturę, opiekę zdrowotną i edukację oraz ograniczyły bezrobocie w pewnych okresach. Z drugiej strony wprowadził autorytarny system, w którym stosowano represje, ograniczano prawa obywatelskie i tłumiono opozycję. Po jego upadku Libia pogrążyła się w długotrwałej niestabilności, co wielu komentatorów uważa za efekt m.in. braku instytucji demokratycznych i silnych podziałów plemiennych oraz regionalnych.

Rodzina i najbliżsi współpracownicy

  • Wielu członków rodziny Kaddafiego pełniło ważne funkcje; wśród jego synów najbardziej rozpoznawalni byli Saif al-Islam (aktywny politycznie, później zatrzymany przez siły powstańcze) oraz Al-Saadi (związany z wojskiem i sportem).
  • Bliskimi współpracownikami byli dowódcy wojskowi i szefowie służb bezpieczeństwa, którzy mieli kluczowe znaczenie dla utrzymania reżimu.

Kaddafi pozostaje postacią kontrowersyjną: dla niektórych simbol modernizacji i suwerenności narodowej, dla innych sprawca represji i destabilizacji regionu. Jego długie panowanie i gwałtowny koniec odbiły się szerokim echem w historii współczesnej Afryki i Bliskiego Wschodu.