Ruch Niezaangażowany (NAM) jest organizacjąmiędzynarodową (grupa państw), która nie chce być oficjalnie połączona z żadnym większym blokiem władzy (grupa państw) ani przeciwko niemu. W 2018 roku ruch liczył 125 członków i 25 państw obserwatorów.

Grupa została założona w Belgradzie w 1961 roku. Została utworzona przez prezydenta Jugosławii, Josipa Broz Tito, pierwszego premiera Indii, Jawaharlala Nehru, drugiego prezydenta Egiptu, Gamala Abdela Nassera, pierwszego prezydenta Ghany, Kwame Nkrumah, oraz pierwszego prezydenta Indonezji, Sukarno. Wszyscy pięcioro przywódców uważało, że kraje rozwijające się nie powinny pomagać ani blokom zachodnim, ani wschodnim w czasie zimnej wojny. Uważali też, że kraje rozwijające się nie powinny być kapitalistyczne ani komunistyczne, ale powinny starać się znaleźć inny sposób na pomoc swoim obywatelom.

Deklaracji Hawańskiej z 1979 roku stwierdzono, że celem organizacji jest pomoc krajom w zachowaniu "niepodległości narodowej, suwerenności, integralności terytorialnej i bezpieczeństwa krajów niezaangażowanych" w ich "walce z imperializmem, kolonializmem, neokolonializmem, rasizmem i wszelkimi formami obcej agresji, okupacji, dominacji, ingerencji lub hegemonii, jak również z wielką władzą i polityką blokową". Oznacza to, że chcieli oni rządzić swoimi krajami, nie mówiąc im o tym ani główne potęgi kapitalistyczne, ani wielkie państwa socjalistyczne.

Kraje ruchu niezaangażowane stanowią prawie dwie trzecie członków Organizacji Narodów Zjednoczonych i 55% ludności świata.

Korzenie i rozwój

Ruch Niezaangażowanych ma swoje korzenie także w konferencji w Bandung (Indonezja) w 1955 roku, gdzie przywódcy państw Azji i Afryki sformułowali ideę współpracy krajów postkolonialnych i niezależności od światowych bloków politycznych. Oficjalne powołanie Ruchu nastąpiło na konferencji w Belgradzie w 1961 roku. W kolejnych dekadach organizacja rozrastała się, skupiając głównie państwa z Afryki, Azji, Ameryki Łacińskiej i Karaibów oraz Pacyfiku.

Cele i podstawowe zasady

Główne cele i zasady Ruchu Niezaangażowanych obejmują:

  • Suwerenność i niepodległość – ochrona suwerenności państw i prawo do samostanowienia.
  • Nieingerencja – sprzeciw wobec zewnętrznej ingerencji i prób narzucania politycznych rozwiązań.
  • Pokojowe rozwiązywanie sporów – opowiadanie się za pokojowymi metodami polityki międzynarodowej.
  • Równość państw – domaganie się równego traktowania w instytucjach międzynarodowych.
  • Wsparcie dekolonizacji i przeciwdziałanie rasizmowi – aktywna postawa w sprawach wyzwolenia narodów i przeciw apartheidowi.
  • Współpraca gospodarcza i rozwój – promowanie współpracy Południe–Południe oraz postulatów na rzecz sprawiedliwszego porządku gospodarczego (m.in. wezwania do Nowego Międzynarodowego Porządku Gospodarczego w latach 70.).

Struktura i mechanizmy działania

Ruch nie posiada stałej, scentralizowanej biurokracji w takim sensie jak wiele organizacji międzynarodowych; działa przede wszystkim poprzez konferencje i spotkania szczytów. Najważniejszymi organami są:

  • Konferencja Szefów Państw i Rządów (szczyt) – najwyższy organ decyzyjny, odbywający się zwykle co kilka lat.
  • Spotkania ministrów spraw zagranicznych oraz grup roboczych – przygotowujące dokumenty i deklaracje.
  • Przewodnictwo rotacyjne – kraj gospodarzem szczytu obejmuje przewodnictwo w Ruchu na określony okres, reprezentując NAM na arenie międzynarodowej.

Główne działania i wpływ

W okresie zimnej wojny NAM odegrał ważną rolę w procesie dekolonizacji, wspierał ruchy niepodległościowe oraz był głosem krajów Globalnego Południa w sprawach gospodarczych i politycznych. Ruch przyczynił się m.in. do:

  • mobilizacji międzynarodowego poparcia dla zakończenia kolonializmu i apartheidu,
  • promowania idei NIEO (Nowego Międzynarodowego Porządku Ekonomicznego) w latach 70.,
  • koordynacji głosów państw rozwijających się w organizacjach międzynarodowych, w tym przy ONZ.

Ruch po zimnej wojnie — znaczenie współczesne i wyzwania

Po upadku dwubiegunowego porządku światowego Ruch musiał przedefiniować swoje priorytety. Dziś większy nacisk kładzie się na kwestie rozwoju, reformę międzynarodowych instytucji finansowych i handlowych, ochronę środowiska, zmiany klimatu oraz sprzeciw wobec jednostronnych interwencji. Do wyzwań należą:

  • duża różnorodność członków (różne systemy polityczne i interesy narodowe),
  • trudność w wypracowaniu wspólnych stanowisk wobec złożonych konfliktów międzynarodowych,
  • postrzegana utrata wpływu w porównaniu z okresem zimnej wojny, chociaż liczebność i populacja członków nadal dają Ruchowi znaczący potencjał polityczny.

Znaczenie polityczne

Mimo zmian geopolitycznych NAM pozostaje ważnym forum reprezentującym głosy krajów rozwijających się. Poprzez wspólne deklaracje i współpracę państwa członkowskie starają się wpływać na kształt polityki międzynarodowej, promować równość i sprawiedliwość w stosunkach gospodarczych oraz bronić suwerenności państw wobec zewnętrznych nacisków.