Gamal Abdel Nasser — prezydent Egiptu i lider panarabizmu (biografia 1918–1970)

Gamal Abdel Nasser — biografia prezydenta Egiptu i ikony panarabizmu: od rewolucji 1952, nacjonalizacji Kanału Sueskiego po wpływ na Ruch Niezaangażowanych.

Gamal Abdel Nasser Hussein (15 stycznia 1918 – 28 września 1970) był drugim prezydentem Egiptu, sprawującym władzę od 1956 roku aż do śmierci. Wraz z Muhammadem Naguibem, pierwszym prezydentem po przewrocie, poprowadził egipską rewolucję 1952 roku, która obaliła monarchię Egiptu i Sudanu oraz zapoczątkowała głębokie przemiany polityczne i społeczne. Zmiany te przyczyniły się do przekształcenia kraju w bardziej socjalistyczne i nowoczesne państwo. W 1954 roku Muhammad Naguib podał się do dymisji, a Nasser stopniowo umacniał swoją pozycję jako główny przywódca, by w 1956 roku zostać oficjalnie prezydentem. Propagował idee nacjonalizmu panarabskiego, w tym krótkotrwałą unię z Syrią, oraz politykę niezależności wobec wielkich mocarstw.

Wczesne życie i kariera wojskowa

Nasser urodził się w rodzinie urzędnika skarbowego. Kształcił się w szkołach wojskowych i w 1938 roku ukończył Akademię Wojskową w Kairze. Brał udział w wojnie arabsko‑izraelskiej 1948 roku, doświadczenia z pola walki i rozczarowanie ówczesnym dowództwem i polityką skłoniły go do działania politycznego. W latach 40. był jednym z założycieli ruchu Wolnych Oficerów (Free Officers), tajnej organizacji wojskowej, która przygotowała zamach stanu z 23 lipca 1952 roku.

Rewolucja 1952 i umocnienie władzy

Przewrót Wolnych Oficerów doprowadził do odsunięcia od władzy króla Faruka i rozwiązania typowych struktur monarchicznych. Początkowo władzę sprawowali razem Naguib i Nasser, lecz konflikt między nimi o kształt reform i zakres władzy zakończył się odsunięciem Naguiba w 1954 roku. Nasser wprowadził nowe instytucje państwowe, zreorganizował armię i struktury bezpieczeństwa oraz prowadził aktywną politykę wewnętrzną i zagraniczną.

Polityka wewnętrzna

• Reformy społeczne i gospodarcze: Rząd Nassera wprowadził reformę rolną (ograniczenie wielkości majątków ziemskich i przekazanie ziem chłopom), nacjonalizował kluczowe gałęzie przemysłu oraz rozwijał inwestycje publiczne, zwłaszcza infrastrukturę i przemysł ciężki.
• Gospodarka i przemysł: Egipt pod jego rządami znacjonalizował i rozwijał wiele sektorów gospodarki, co miało na celu zmniejszenie zależności od dawnych elit i zagranicznego kapitału.
• Represje i autorytaryzm: Rządy Nassera cechowały się też ograniczaniem swobód politycznych — tłumione były partie opozycyjne, wolna prasa i niezależne organizacje; rozwinięto też aparat bezpieczeństwa i kult jednostki wokół prezydenta.

Polityka zagraniczna i panarabizm

Nasser stał się jednym z głównych liderów świata arabskiego i symbolem walki z kolonializmem i imperializmem w regionie oraz w Afryce. Jego ideologia — często nazywana nasseryzmem — łączyła panarabizm, nacjonalizm i elementy socjalistyczne i zdobyła dużą popularność w latach 50. i 60.

W 1956 roku rząd Nassera znacjonalizował Kanał Sueski, co doprowadziło do kryzysu sueskiego: wojskowej interwencji Izraela oraz zbrojnej reakcji Wielkiej Brytanii i Francji. Pod presją międzynarodową, zwłaszcza ze strony USA i ZSRR, agresorzy wycofali siły, co uczyniło z Nassera bohaterską postać w oczach wielu Arabów.

Nasser popierał zjednoczenie arabskie; w 1958 roku doszło do powołania Zjednoczonej Republiki Arabskiej (UAR) — krótkotrwałej unii z Syrią, która rozpadła się w 1961 roku. Egipt pod jego kierunkiem zacieśniał współpracę z ZSRR, co zaowocowało m.in. pomocą w budowie Wielkiej Tamy Asuańskiej (Aswan High Dam) po wycofaniu oferty finansowania przez Zachód.

Był też jednym ze współzałożycieli i aktywnych uczestników Ruchu Niezaangażowanych, który starał się utrzymać państwa rozwijające się poza bezpośrednią strefą wpływów USA i ZSRR podczas zimnej wojny.

Wojna sześciodniowa i kryzys legitymacji

W czerwcu 1967 roku doszło do Wojny Sześciodniowej z Izraelem, w której państwa arabskie poniosły druzgocącą klęskę. Straty terytorialne i militarne znacząco osłabiły prestiż Nassera i zburzyły część mitu o arabskiej potędze pod jego przywództwem. Mimo tego wiele środowisk wciąż postrzegało go jako symbol arabskiej godności i oporu przeciwko okupacji i imperializmowi; po klęsce Nasser na krótko podał się do dymisji, ale masowe demonstracje zmusiły go do powrotu na stanowisko.

Śmierć i dziedzictwo

Nasser zmarł 28 września 1970 roku na skutek zawału serca. Jego pogrzeb zgromadził miliony ludzi i zakończył pewną epokę w historii świata arabskiego. Jego spuścizna jest złożona: z jednej strony modernizacja kraju, znaczące reformy społeczne, walka z kolonializmem i wzrost znaczenia Egiptu na arenie międzynarodowej; z drugiej — autorytarne rządy, ograniczenia swobód politycznych i gospodarcze problemy, które ujawniły się szczególnie po 1967 roku.

Nasserska wersja panarabizmu i polityczne osiągnięcia pozostawiły trwały ślad w pamięci regionu — nawet po porażkach i krytyce wielu Arabów nadal postrzega go jako ważną postać w historii XX wieku, symbol niezależności i aspiracji do jedności narodów arabskich.

Pytania i odpowiedzi

P: Kim był Gamal Abdel Nasser Hussein?

P: Co zrobił, aby doprowadzić do zmian w Egipcie?

P: Jak długo trwał jego związek z Syrią?

P: Co to jest nasseryzm?

P: Jakie ważne gałęzie przemysłu zostały przez niego znacjonalizowane?

P: Jak od tego czasu Arabowie postrzegają jego dziedzictwo?

Szukaj według litery