Raymond Chandler (23 lipca 1888 – 26 marca 1959) był amerykańskim powieściopisarzem i scenarzystą. Urodził się w Chicago. Po części wychowywał się w Anglii, a jako dorosły mężczyzna wrócił do Stanów Zjednoczonych, gdzie przez wiele lat pracował w branży naftowej. Został pisarzem kryminałów po tym, jak stracił posadę jako dyrektor ds. ropy naftowej w czasie wielkiego kryzysu, co zmusiło go do szukania nowego źródła dochodu.
Droga do literatury
Chandler rozpoczął karierę pisarską stosunkowo późno. Jego pierwsze opowiadanie, „Blackmailers Don't Shoot”, zostało opublikowane w 1933 roku w magazynie Black Mask – jednym z najważniejszych pism gatunku hardboiled. Szybko zdobył uznanie za charakterystyczny styl: twarde, oszczędne dialogi, ironiczne, a zarazem poetyckie opisy i głębokie poczucie moralnej ambiwalencji. Wiele jego opowiadań ukazywało się najpierw w pismach pulpowych, skąd trafiały do zbiorów i późniejszych wydań książkowych.
Najważniejsze powieści i bohater
Jego pierwsza powieść, Wielki sen (The Big Sleep), została opublikowana w 1939 roku i wprowadziła czytelników do najbardziej znanego bohatera Chandlera, prywatnego detektywa Philipa Marlowe’a. W ciągu życia autor opublikował siedem powieści, w których występuje Marlowe; są to utwory uznawane za kanon powieści detektywistycznej XX wieku. Do najważniejszych książek należą m.in.:
- Wielki sen (The Big Sleep, 1939)
- Farewell, My Lovely (1940)
- The High Window (1942)
- The Lady in the Lake (1943)
- The Little Sister (1949)
- The Long Goodbye (1953)
- Playback (1958)
Praca w Hollywood i scenariusze
Oprócz powieści Chandler współpracował z przemysłem filmowym w Hollywood jako scenarzysta. Pracował przy scenariuszach i konsultacjach do kilku filmów noir i kryminalnych, m.in. brał udział w przygotowaniu materiałów do filmu Double Indemnity (współpracując m.in. z Billym Wilderem). Jego doświadczenia hollywoodzkie były jednak często trudne – miał konflikty z wytwórniami i poddawał się cenzurze oraz ingerencjom producentów, co wpływało na jego stosunek do pracy scenopisarskiej.
Styl, tematy i wpływ
Chandler zasłynął jako czołowy przedstawiciel nurtu hardboiled i noir. Jego opowieści osadzone są zazwyczaj w mrocznym, skorumpowanym świecie współczesnego Los Angeles, gdzie sam protagonista – twardy, ale kierujący się własnym kodeksem moralnym prywatny detektyw – stoi wobec hipokryzji i przestępczości. Charakterystyczne cechy jego prozy to przenikliwy dowcip, ostre metafory, precyzyjne opisy miejskiego pejzażu oraz złożone, wielowątkowe intrygi.
Nagrody i uznanie
Chandler zyskał szerokie uznanie krytyków i czytelników, a jego prace miały duży wpływ na rozwój powieści detektywistycznej i kina noir. W późniejszych latach życia został uhonorowany przez środowisko pisarzy kryminalnych – między innymi związany był z organizacją Mystery Writers of America. Jego proza inspiruje kolejne pokolenia autorów, scenarzystów i reżyserów, a adaptacje filmowe i telewizyjne utrwaliły jego pozycję jako klasyka gatunku.
Śmierć
Raymond Chandler zmarł 26 marca 1959 r. w La Jolla w Kalifornii. Pozostawił po sobie niewielki, lecz bardzo wpływowy dorobek – zaledwie siedem powieści i kilkanaście opowiadań opublikowanych za jego życia – które stały się kamieniami milowymi literatury kryminalnej.