Ogólne informacje

UNESCO to specjalistyczna agencja Organizacji Narodów Zjednoczonych, utworzona po II wojnie światowej w celu wspierania pokoju poprzez edukację, naukę i kulturę. Organizacja działa na rzecz promowania praw człowieka, zasad państwa prawa oraz swobód wyrażonych w Karcie Narodów Zjednoczonych. Jej misję dobrze oddaje znane sformułowanie o „budowaniu obrony pokoju w umysłach mężczyzn i kobiet”, które wyznaczyło priorytety działań instytucji od momentu jej powstania tuż po zakończeniu konfliktów z lat 1939–1945 (II wojna światowa).

Misja i priorytety

UNESCO koncentruje się na pięciu — niekiedy określanych jako sześć — głównych obszarach: edukacja powszechna, nauki przyrodnicze, nauki społeczne i humanistyczne, kultura oraz komunikacja i informacja. Poprzez te dziedziny instytucja wspiera programy alfabetyzacji, doskonalenie kadr nauczycielskich, badania naukowe i ochronę dziedzictwa kulturowego oraz przyrodniczego. Większość dużych inicjatyw łączy aspekty kilku obszarów, np. projekty dotyczące zrównoważonego rozwoju czy ochrony dziedzictwa niematerialnego (edukacja), (nauki przyrodnicze) i (nauki społeczne i humanistyczne).

Struktura i zasięg

UNESCO zrzesza obecnie 195 państw członkowskich oraz partnerów współpracujących. Działania koordynowane są z centrali, a realizowane poprzez biura regionalne i krajowe programy. Organizacja współpracuje z rządami, instytucjami akademickimi, organizacjami pozarządowymi i sektorem prywatnym, a także uczestniczy w inicjatywach wielostronnych, takich jak Grupa Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju i działania na rzecz celów rozwojowych (Milenijne/Cele Zrównoważonego Rozwoju). Komunikacja i polityka informacyjna są prowadzone w ramach odrębnego nurtu działań (komunikacja i informacja).

Programy i przykłady działań

  • Programy edukacyjne: kampanie alfabetyzacji i szkolenia nauczycieli (alfabetyzacja).
  • Projekty naukowe: badania przyrodnicze i programy ochrony środowiska (nauki przyrodnicze).
  • Działania kulturalne: ochrona dziedzictwa materialnego i niematerialnego oraz wspieranie różnorodności kulturowej (kultura).
  • Promocja wolności wyrazu i dostępu do informacji (wolności) oraz wsparcie dla standardów prawnych i etycznych (państwo prawa), (prawa człowieka).

Lista Światowego Dziedzictwa

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych programów UNESCO jest Lista Światowego Dziedzictwa — system identyfikacji i ochrony miejsc o wyjątkowej wartości przyrodniczej lub kulturowej. Konkurs nominacyjny i proces wpisu opierają się na kryteriach międzynarodowych, a wpisanie na listę oznacza zobowiązanie państwa do ochrony lokalizacji. Przykłady wpisów to znane formy i miejsca, które dostarczają wiedzy o historii i kulturze ludów, np. słynne formacje naturalne i zabytki o wielkiej wartości (w tym Uluru) (Uluru) oraz stanowiska dające wgląd w dziedzictwo rdzennych społeczności (kultura Aborygenów). Decyzje dotyczące wpisów i listy podlegają publicznym dokumentom i procedurom (Światowe Dziedzictwo).

Historia i ewolucja

UNESCO powstało w bezpośrednim następstwie II wojny światowej jako odpowiedź na potrzebę odbudowy współpracy międzynarodowej w sferze kulturalnej i naukowej. Od tego czasu instytucja rozszerzała zakres działań, dostosowując programy do nowych wyzwań — od edukacji dla wszystkich, przez badania naukowe, po ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. W praktyce organizacja realizuje projekty finansowane i prowadzane przy wsparciu zarówno budżetu członkowskiego, jak i partnerstw zewnętrznych (projekty sponsorowane).

Znaczenie i wyzwania

UNESCO ma wpływ na tworzenie standardów edukacyjnych, ochronę zabytków i rozwój badań naukowych. Jednocześnie jej praca spotyka się z krytyką dotyczącą politycznych napięć między państwami członkowskimi, sposobów finansowania oraz interpretacji kryteriów ochrony kultury. Mimo to pozostaje istotnym forum międzynarodowym, w którym dyskutuje się o roli wiedzy, kultury i komunikacji we współczesnym świecie (nauki) oraz o sposobach ich praktycznej ochrony i promocji. Dalsze działania koncentrują się na wspieraniu lokalnych społeczności, promowaniu zrównoważonego rozwoju i upowszechnianiu dostępu do informacji jako elementu demokratycznego życia publicznego (historia), (dziedzictwo).

Więcej informacji o programach, procedurach nominacji i aktualnych projektach dostępnych jest w dokumentach i zasobach instytucji oraz u jej partnerów regionalnych i krajowych (UNESCO), (ONZ), a także w obszernej bazie danych poświęconej światowemu dziedzictwu (Lista Światowego Dziedzictwa). Poszczególne działania i rezultaty można śledzić poprzez oficjalne raporty, kampanie edukacyjne i programy współpracy międzynarodowej (komunikacja), (alfabetyzacja), (projekty), (przykłady), (edukacja), (nauka), (prawo), (prawa), (wolności).