James Earl Carter Jr. (ur. 1 października 1924 r. w Plains w stanie Georgia, zm. 18 lutego 2023 r.) był amerykańskim politykiem i filantropem. W latach 1977–1981 sprawował urząd 39. prezydenta Stanów Zjednoczonych. Był członkiem Partii Demokratycznej. W latach 1963–1967 zasiadał w senacie stanu Georgia, a w latach 1971–1975 był 76. gubernatoremGruzji.

Wczesne życie i służba w marynarce

Urodził się i wychował w Plains, w Gruzji. W 1946 r. ukończył Akademię Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych z tytułem licencjata i przez kilka lat służył w Marynarce Wojennej Stanów Zjednoczonych, specjalizując się m.in. w nawigacji atomowej. W 1953 r. zrezygnował z kariery wojskowej i powrócił do rodzinnego biznesu uprawy orzeszków ziemnych.

Wejście do polityki

Carter zaangażował się politycznie w reakcji na niesprawiedliwości rasowe i rozwijający się ruch na rzecz praw obywatelskich. Został aktywnym działaczem Partii Demokratycznej w Georgii. Po kadencji w gruzińskim Senacie Państwowym, w 1970 r. wygrał wybory na urząd gubernatoraGruzji, pokonując m.in. byłego gubernatora Carla Sandersa w pierwszej lidze Demokratów. Jako gubernator prowadził politykę modernizacji administracji stanu i zalecał reformy w systemie edukacji oraz prawie wyborczym.

Droga do prezydentury

Początkowo uchodził za kandydata bez szerokiej rozpoznawalności poza Gruzją na początku kampanii prezydenckiej. Mimo to w 1976 r. zdobył demokratyczną nominację prezydencką, a w wyborach powszechnych wystąpił jako kandydat spoza establishmentu, przedstawiając się jako "człowiek z południa" i propagując program uczciwości w rządzeniu. W listopadzie 1976 r. pokonał urzędującego prezydenta republiki Geralda Forda i został zaprzysiężony w styczniu 1977 r.

Prezydentura (1977–1981)

Jedną z pierwszych decyzji Cartera było udzielenie amnestii osobom, które uchylały się od służby wojskowej podczas wojny w Wietnamie — decyzję tę podjął już drugiego dnia urzędowania. W czasie jego kadencji utworzono dwa nowe departamenty na szczeblu gabinetu: Departament Energii i Departament Edukacji. W polityce krajowej Carter kładł nacisk na rozwój narodowej polityki energetycznej, promując oszczędzanie energii, kontrolę cen i inwestycje w nowe technologie energetyczne.

W polityce zagranicznej Carter silnie akcentował prawa człowieka jako element amerykańskiej dyplomacji. Do jego najważniejszych osiągnięć należy pośrednictwo w zawarciu porozumień Camp David (1978) między Egiptem a Izraelem, które doprowadziły do traktatu pokojowego między tymi państwami. Doprowadził też do podpisania traktatów o Kanale Panamskim, które przewidywały stopniowe przekazanie kontroli nad kanałem Panamie. Carter negocjował drugą rundę rozmów o ograniczeniu zbrojeń strategicznych (SALT II); porozumienie to zostało podpisane w 1979 r., ale nigdy nie zostało ratyfikowane przez Senat w pełni z uwagi na pogorszenie stosunków z ZSRR po sowieckiej inwazji na Afganistan.

Jego prezydentura zbiegła się z trudnym okresem gospodarczym: występowała stagflacja — wysoka inflacja, rosnące koszty, bezrobocie i powolny wzrost gospodarczy. W 1979 r. nastąpił kryzys energetyczny, a tego samego roku wydarzyła się awaria jądrowa na wyspie Three Mile Island, co wzmocniło debatę o bezpieczeństwie energetycznym i polityce nuklearnej. Na arenie międzynarodowej koniec jego kadencji został najsilniej naznaczony kryzysem zakładników w Iranie (1979–1981), kiedy to 52 Amerykanów przetrzymywano w Teheranie przez 444 dni, oraz sowiecką inwazją na Afganistan, która doprowadziła do zaostrzenia relacji z ZSRR.

Wybory 1980 i ocena prezydentury

W 1980 r. Carter musiał stawić czoła wyzwaniu w prawyborach ze strony senatora Teda Kennedy'ego, ale ostatecznie uzyskał nominację na Demokratycznym Konwencie Narodowym w 1980 r.. W listopadowych wyborach przegrał jednak z kandydatem republikańskim, Ronaldem Reaganem, który zdobył zdecydowaną większość głosów elektorskich (Reagan 489 do Cartera 49). Historycy i politolodzy w ocenach Cartera często wskazują na mieszane wyniki — krytykowana była jego polityka gospodarcza i niektóre błędy w zarządzaniu kryzysami, natomiast pochwalane są osiągnięcia w dyplomacji i podkreślany nacisk na prawa człowieka. Po opuszczeniu urzędu jego reputacja znacznie poprawiła się dzięki działalności humanitarnej i pokojowej.

Okres po prezydenturze i działalność humanitarna

W 1982 r. Carter utworzył Centrum Cartera, którego celem było promowanie praw człowieka na całym świecie, monitorowanie wyborów oraz mediacja w sporach międzynarodowych. Center prowadził także programy zdrowotne, walczył z chorobami tropikalnymi i wspierał inicjatywy rozwojowe. Carter stał się aktywnym obserwatorem wyborów międzynarodowych i mediatorem w licznych konfliktach.

W 2002 r. otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla „za wieloletnie wysiłki na rzecz znalezienia pokojowych rozwiązań dla konfliktów międzynarodowych, za działalność na rzecz demokracji i praw człowieka oraz za walkę z chorobami i ubóstwem”. Był także silnie zaangażowany w organizację charytatywną Habitat for Humanity, w ramach której osobiście uczestniczył w budowie licznych domów dla ubogich na całym świecie.

Publikacje i spuścizna

Carter był autorem ponad 30 książek — od wspomnień i analiz politycznych po rozprawy religijne i tomiki poezji. Jego działalność po prezydenturze znacząco wpłynęła na sposób, w jaki oceniany jest jego dorobek polityczny: dla wielu stał się symbolem zaangażowania obywatelskiego i etyki w życiu publicznym.

Jego życie i działalność pozostawiły trwały ślad w historii polityki amerykańskiej — zarówno poprzez konkretne porozumienia i instytucje powołane za jego kadencji, jak i przez długotrwałą pracę na rzecz pokoju, praw człowieka i rozwoju na świecie.