Koncert (forma muzyczna) — charakterystyka, historia i przykłady
Artykuł o koncercie jako formie muzycznej: definicja, budowa, historia, odmiany (m.in. concerto grosso), praktyka wykonawcza i ważne przykłady repertuarowe.
Przegląd
Koncert to forma muzyczna, w której występuje kontrast między jednym lub kilkoma solistami a większym zespołem orkiestrowym. W najczęściej spotykanej postaci solista wykonuje partię instrumentu solowego, natomiast orkiestra pełni funkcję towarzyszącą — orkiestrę akompaniującą i komentującą materiał solowy. Wykonanie koncertu wymaga ścisłej współpracy między solistą a dyrygentem, którego rola obejmuje wyważenie dialogu między partiami.
Galeria obrazów
3 Obrazy
Budowa i cechy
Klasyczny koncert najczęściej składa się z kilku części (zwykle trzy: szybka–wolna–szybka), choć kompozytorzy eksperymentowali także z formami jedno- i wieloczęściowymi. Charakterystyczne elementy to:
- kontrast między solistą a orkiestrą,
- ekspozycja tematyczna i jej przetworzenia przez orkiestrę,
- kadencja — wirtuozowskie, często improwizowane zakończenie części pierwszej lub drugiej, pozostawione zwykle solistom,
- dialog i rozwinięcie motywów pomiędzy grupami instrumentalnymi.
W zależności od instrumentu mówimy o koncercie skrzypcowym, koncercie fortepianowym czy innym koncercie instrumentowym; istnieją też koncerty na kilka solistów.
Historia i rozwój
Pojęcie concerto wywodzi się z języka włoskiego i odnosi się do „wspólnego grania” lub współdziałania. Forma rozwijała się od baroku, szczególnie we Włoszech, gdzie kompozytorzy tacy jak Antonio Vivaldi przyczynili się do ukształtowania kanonu koncertowego. Równolegle rozwinąła się odmiana znana jako concerto grosso, w której grupa solistów (concertino) kontrastuje z resztą orkiestry (ripieno). W epoce klasycznej i romantycznej koncert zyskał na znaczeniu jako forma pokazująca wirtuozerię solisty oraz indywidualny głos kompozytora.
Formy i odmiany
Najważniejsze typy koncertu to:
- koncert solowy (jeden instrument i orkiestra),
- koncert podwójny lub na kilka solistów,
- concerto grosso (barokowa forma z grupą solistów),
- koncert na orkiestrę — utwór, w którym sekcje orkiestrowe pełnią role solistyczne bez wyraźnego pojedynczego solisty.
Różnice te wpływają na organizację materiału tematycznego i sposób prowadzenia dialogu między częściami zespołu.
Wykonanie i praktyka
W interpretacji koncertu solista często narzuca tempo, frazowanie i emocjonalny kształt fraz, podczas gdy dyrygent i orkiestra dostosowują akompaniament, by wspierać solistę. Orkiestra może np. zagrać samodzielną część symfoniczną lub akompaniować partię solową — gdy gdy orkiestra wykonuje fragmenty bez solisty, tekstura staje się bardziej symfoniczna. Często mówi się, że orkiestra akompaniuje solistę, lecz współzależność obu stron jest zwykle złożona i wymaga muzykalnego dialogu.
Przykłady repertuarowe i znaczenie
Koncerty tworzyli i tworzą czołowi kompozytorzy — od barokowych twórców po romantyków i kompozytorów XX wieku. W literaturze koncertowej znajdują się zarówno utwory służące pokazowi wirtuozerii, jak i kompozycje o głębokiej treści symfonicznej. Symfonia i koncert bywają porównywane: symfonia to zwykle forma wyłącznie orkiestrowa, natomiast koncert opiera się na relacji z solistą. W rozwinięciu tradycji koncertu istotne były regiony takie jak Włochy i szkoły skrzypcowe czy fortepianowe, które promowały określone techniki i brzmienia.
Koncert pozostaje jedną z najpopularniejszych form estradowych — łączy dramatyzm orkiestry z indywidualnością solisty, oferując zarówno publiczności, jak i wykonawcom szerokie pole ekspresji.
Koncert w epoce baroku
Koncert solowy stał się popularny dzięki kompozytorom takim jak Antonio Vivaldi (1678-1741), który napisał ponad 400 koncertów na różne instrumenty. Jego najsłynniejsze koncerty to grupa czterech znanych jako Cztery pory roku. Są to koncerty skrzypcowe, a każdy z nich traktuje kolejno o jednej z pór roku: wiośnie, lecie, jesieni i zimie. Wielu innych kompozytorów barokowych pisało koncerty: Johann Sebastian Bach (1685-1750) napisał kilka koncertów na skrzypce, ale zachowały się tylko dwa, pozostałe zaginęły. Pisał również koncerty solowe na klawesyn. George Frideric Handel (1685-1759) napisał koncerty na organy. Organy w Anglii były w tamtych czasach bardzo małe i dobrze współgrały z orkiestrą. Handel czasami umieszczał w swoich koncertach przerwy, w których solista mógł improwizować (wymyślać) jakąś muzykę. Te improwizowane fragmenty stały się znane jako "cadenzy". Od tego czasu w koncertach pojawiają się kadencje, w których solista może pokazać, jak genialnie potrafi grać i improwizować. Niektórzy kompozytorzy pisali swoje własne cadenzy.
Koncert w okresie klasycznym
W okresie klasycyzmu Joseph Haydn (1732-1809) napisał kilka koncertów, w tym dwa na wiolonczelę, ale bardziej znany jest ze swoich symfonii. To Wolfgang Amadeusz Mozart (1756-1791) napisał wiele wspaniałych koncertów fortepianowych. Działo się to w czasach, gdy fortepian był nowym instrumentem. Mozart był genialnym pianistą i większość z nich napisał dla siebie, aby je wykonywać. Napisał również pięć koncertów skrzypcowych, cztery koncerty waltorniowe, dwa koncerty fletowe i koncert klarnetowy. Pisał również koncerty na więcej niż jednego solistę, np. koncert na flet i harfę oraz koncert na skrzypce i altówkę, który nazwał Sinfonia Concertante. W tym czasie koncerty składały się już zawsze z trzech części: szybkiej (zwykle w formie sonatowej), wolnej i szybkiej (często ronda) na zakończenie.
Ludwig van Beethoven (1770-1827) zasłynął jako pianista, zanim stał się znany jako kompozytor. Napisał pięć koncertów fortepianowych. Ostatni z nich, znany w krajach anglojęzycznych jako Koncert cesarski, jest bardzo dużym, potężnym dziełem, wybiegającym w przyszłość ku muzyce okresu romantyzmu. Beethoven napisał piękny koncert skrzypcowy. W tamtych czasach wszyscy uważali, że jest on zbyt trudny do zagrania dla solisty, ale w miarę jak kompozytorzy pisali coraz trudniejszą muzykę, skrzypkowie musieli stawać się coraz lepsi. Dziś każdy profesjonalny skrzypek powinien umieć go zagrać. Beethoven napisał również Koncert potrójny na fortepian, skrzypce, wiolonczelę i orkiestrę.
Koncert w okresie romantyzmu
Wiek XIX nazywany jest wiekiem romantyzmu. Ludzie uwielbiali kreatywnych mężczyzn, takich jak artyści, muzycy i pisarze (czas równouprawnienia kobiet jeszcze nie nadszedł). Byli oni postrzegani jako bohaterowie. Koncert bardzo dobrze wpisywał się w ten sposób myślenia. Solista był wielkim bohaterem, a koncert dawał mu możliwość popisania się wspaniałą techniką. Skrzypek i kompozytor Niccolò Paganini (1782-1840) był jednym z tych wielkich bohaterów. Grał na skrzypcach jak nikt inny, a ponieważ był szczupłym, chudym mężczyzną o bladej twarzy i długich włosach, ludzie myśleli, że wygląda jak diabeł. Pisał koncerty skrzypcowe, które w tamtych czasach tylko on potrafił grać.
Koncerty romantyczne i współczesne
Do najsłynniejszych koncertów skrzypcowych XIX i XX wieku należą koncerty Felixa Mendelssohna, Maxa Brucha (nr 1), Johannesa Brahmsa, Piotra Iljicza Czajkowskiego, Edwarda Elgara, Dymitra Szostakowicza (nr 1), Béli Bartóka, Albana Berga, Igora Strawińskiego i Sir Williama Waltona.
Do słynnych koncertów fortepianowych po czasach Beethovena należą koncerty Fryderyka Chopina (2), Roberta Schumanna, Johannesa Brahmsa (2), Pjotra I. Czajkowskiego (3), Edvarda Griega, Sergiusza Rachmaninowa (4), BéliBartóka (3), Sergiusza Prokofiewa (5) i Igora Strawińskiego.
Do słynnych koncertów wiolonczelowych należą te Antonina Dvořáka, Edouarda Lalo, Edwarda Elgara i Dymitra Szostakowicza. Czajkowski napisał utwór na wiolonczelę i orkiestrę zatytułowany Wariacje rokokowe, a Benjamin Britten napisał utwór na wiolonczelę i orkiestrę, który nazwał "Symfonią wiolonczelową", ponieważ wiolonczela i orkiestra są w nim równorzędne. Brahms napisał Koncert podwójny na skrzypce i wiolonczelę z orkiestrą.
Są koncerty na altówkę Paula Hindemitha i Williama Waltona, a Hector Berlioz napisał Harolda we Włoszech, który jest jakby koncertem na altówkę.
Znane koncerty na instrumenty dęte drewniane to m.in. dwa na klarnet Carla Marii von Webera, koncerty klarnetowy i fletowy Carla Nielsena, koncert klarnetowy Aarona Coplanda, koncert obojowy Ralpha Vaughana Williamsa.
Richard Strauss napisał dwa koncerty na waltornię. Nikołaj Rimski-Korsakow napisał koncert na puzon, a Ralph Vaughan Williams koncert na tubę.
Współcześni kompozytorzy piszą koncerty perkusyjne. Są to zazwyczaj utwory na jednego perkusistę grającego na wielu różnych instrumentach perkusyjnych, z towarzyszeniem orkiestry. James MacMillan napisał utwór na perkusję i orkiestrę zatytułowany Veni, Veni Emmanuel.
Joaquin Rodrigo napisał kilka utworów na gitarę i orkiestrę, w tym Concierto de Aranjuez.
Béla Bartók napisał utwór o nazwie Koncert na orkiestrę. Nadał mu taki tytuł, ponieważ, choć jest to utwór na orkiestrę (jak symfonia), jest w nim wiele solówek dla poszczególnych instrumentów. Inni kompozytorzy, tacy jak Alan Hovhaness, również napisali koncerty na orkiestrę.
Sir Peter Maxwell Davies napisał dziesięć koncertów, każdy na inny instrument solowy. Są one znane jako "Koncerty Strathclyde".
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest koncert?
A: Koncert to utwór muzyczny przeznaczony na instrument solowy i orkiestrę.
P: Co grają orkiestry podczas koncertów?
O: Orkiestry mogą grać symfonię (utwór na orkiestrę) i mogą grać koncert (z solistą).
P: Jakie są przykłady różnych rodzajów koncertów?
O: Jeżeli instrumentem solowym są skrzypce, utwór nazywa się "koncertem skrzypcowym", jeżeli jest to fortepian, nazywa się "koncertem fortepianowym", itd.
P: Kto decyduje o tym, jak szybko lub wolno grać w koncercie?
O: To solista decyduje o tym, jak szybko lub wolno grać.
P: Co powinien robić dyrygent podczas wykonywania koncertu?
O: Dyrygent powinien słuchać sposobu, w jaki solista chce grać i sprawić, by orkiestra z wyczuciem mu towarzyszyła.
P: Co oznacza słowo "koncert"?
O: Słowo "concerto" jest słowem włoskim (drugie "c" wymawia się jak angielskie "ch"). Oznacza ono "uzgodnienie" lub "wspólne granie".
P: Kiedy koncert stał się popularny i jak nazywano rodzaj koncertu z kilkoma solistami?
O: Koncert stał się popularny w XVII wieku we Włoszech. Niektóre koncerty miały kilku solistów zamiast jednego. Taki rodzaj koncertu nazywano concerto grosso.
Powiązane artykuły
Autor
AlegsaOnline.com Koncert (forma muzyczna) — charakterystyka, historia i przykłady Leandro Alegsa
URL: https://pl.alegsaonline.com/art/22391