Concerto grosso (koncert grosso) — definicja, budowa i historia
Concerto grosso — definicja, budowa i historia: barokowy dialog concertino i tutti, formy, słynni twórcy (Corelli, Handel, Bach) oraz XX‑wieczne odrodzenie gatunku.
Concerto grosso to forma muzyczna silnie związana z okresem baroku, szczególnie popularna w XVII i XVIII wieku. Polega ona na kontraście między dwiema grupami wykonawców: mniejszą grupą solistów, zwaną concertino, oraz większym zespołem orkiestralnym, określanym jako tutti, ripieno lub właśnie concerto grosso (stąd ta sama nazwa co dla utworu). W praktyce obie grupy mogą grać razem, na przemian lub się naśladować, tworząc efekt dialogu i kontrastu. Z włoskiego concerto grosso znaczy „duży koncert”; liczba mnoga to concerti grossi. Zauważ, że w wymowie włoskiej druga głoska „c” w „concerto” (przed samogłoską e) daje dźwięk zbliżony do polskiego „cz” (ang. „ch” w „church”).
Typowa budowa concerti grossi obejmuje kilka części (często trzy), które różnią się tempem i charakterem: na ogół pierwsza część jest szybka i żywa, część środkowa wolna i liryczna, a finał ponownie szybki — często w formie tanecznej lub rytmicznej. Jednak to tylko wzorzec; istnieją przykłady z większą liczbą ogniw, z formami fugowanymi czy z wariacjami i tańcem.
W instrumentacji concerti grossi ważną rolę odgrywa basso continuo — stały bas z akompaniamentem harmonicznym (np. klawesyn, pozytyw, organy plus instrument basowy jak wiolonczela czy fagot). W modelu zaproponowanym przez Arcangelo Corellego zwykle concertino tworzyły dwa skrzypce i jedna wiolonczela, zaś ripieno stanowiła orkiestra smyczkowa z continuo. Różne utwory mogą jednak używać innych kombinacji instrumentów — concertino mogło składać się np. z trzech instrumentów melodycznych lub nawet z instrumentów dętych.
Za twórcę i popularyzatora formy uznaje się Arcangelo Corellego (1653–1713). Jego zbiór Concerti grossi, Op. 6 (wydany po śmierci, 1714) stał się wzorcem stylistycznym; do najsłynniejszych należy tzw. „Concerto da chiesa” op. 6 nr 8, nazywany potocznie „Koncertem bożonarodzeniowym”. Również George Frideric Handel (1685–1759) tworzył concerti grossi (m.in. zbiór op. 6 przypisywany mu i innym kompozytorom), wykorzystując podobne zestawienia solistów i tutti.
Johann Sebastian Bach (1685–1750) napisał serię sześciu dzieł znanych jako Koncerty Brandenburskie, z których wiele bywa dziś analizowanych jako formy pokrewne concerti grossi. Każdy z Koncertów Brandenburskich przeznaczony jest na inną kombinację instrumentów i wprowadza odmienny typ concertino. Drugi z nich ma np. concertino złożone z czterech solistów: trąbka, skrzypce, dyktafon i obój — przy czym w historycznych opisach chodzi o instrument dęty typu flet / flauto (w praktyce używa się tu fletu lub flauto traverso), natomiast sam link pozostał w pierwotnej formie.
Po okresie baroku forma concerti grossi straciła na popularności — w epoce klasycyzmu i romantyzmu dominował koncert solowy (koncert na jeden instrument z orkiestrą). Mimo to idea kontrastu grup zespołu i solistów pozostała wpływowa. W XX wieku nastąpił częściowy powrót zainteresowania barokowymi formami: niektórzy kompozytorzy inspirowali się technikami i brzmieniami concerti grossi. Przykładowo Igor Strawiński (1882–1971) napisał Dumbarton Oaks Concerto (1938), jawnie nawiązujący do Koncertów Brandenburskich pod względem obsady i charakteru. Z kolei twórczość Beła Bartok (1881–1945) — poprawnie: Béla Bartók — nie tworzyła typowych concerti grossi, lecz w niektórych utworach (np. w sposobie traktowania zespołu smyczkowego czy w kontrastach fakturalnych) można dostrzec inspiracje dawnymi praktykami zespołowymi.
Podsumowując, concerto grosso to forma oparta na kontraście między solistami a większym zespołem, z wyraźnym podziałem ról i bogactwem fakturalnym. Stała się ważnym etapem rozwoju muzyki instrumentalnej baroku i pozostawiła ślad w późniejszych epokach — zarówno bezpośrednio w twórczości kompozytorów baroku, jak i poprzez późniejsze nawiązania i odrodzenia stylu.
Powiązane strony
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest Concerto Grosso?
O: Concerto Grosso to utwór muzyczny z XVIII wieku, w którym występuje mała grupa instrumentów i duża grupa instrumentów. Te dwie grupy są ze sobą skontrastowane i czasami grają razem, albo jedna gra sama, albo obie grupy mogą się nawzajem naśladować.
P: Jak nazywa się mała grupa?
O: Grupa mała nazywa się "concertino".
P: Co oznacza "Concerto grosso" w języku włoskim?
O: "Concerto grosso" oznacza po włosku "wielki koncert".
P: Ile części ma concerto grosso?
O: Concerto grosso ma kilka części, które różnią się tempem i charakterem, zazwyczaj są to trzy części; pierwsza jest szybka, druga wolna, a ostatnia szybka.
P: Kto uczynił ten rodzaj muzyki popularnym?
O: Kompozytorem, który uczynił concerto grosso bardzo popularnym, był Włoch Arcangelo Corelli (1653-1713).
P: Jakiej kombinacji instrumentów używał Corelli w swoich Concerti Grossi?
O: Instrumenty w małej grupie solistów w Concerti Grossi Corellego to zazwyczaj dwoje skrzypiec i jedna wiolonczela.
P: Czy po okresie baroku inni kompozytorzy pisali utwory podobne do Concerti Grossi?
O: Tak, niektórzy kompozytorzy, tacy jak Igor Strawiński (1882-1971) i Bela Bartok (1881-1945), napisali po okresie baroku utwory podobne do Concerti Grossi.
Przeszukaj encyklopedię