Harpsichordy to instrumenty klawiszowe, w których dźwięk powstaje, gdy struny są szarpane (oskubane) za pomocą piórek — w źródłach czasem określanych także jako elektrum. Powstały prawdopodobnie przez dołączenie klawiatury do poprzedzającej je psalterii. W ten sposób różnią się od klawikordu, w którym dźwięk powstaje na skutek bezpośredniego uderzenia lub nacisku w strunę. Dlatego też fortepian jest bliżej klawikordu niż klawesynu: fortepian i klawikord działają przez uderzenie strun (choć w różnym mechanizmie), natomiast klawesyn głównie przez ich szarpanie.

Budowa i zasada działania

Typowy klawesyn ma skrzynię rezonansową, struny rozpięte nad mostkiem oraz mechanizm zwany stałkami (ang. jacks) — to w nich osadzone są piórka (plectra), które przy nacisku klawisza szarpią odpowiednią strunę. Piórka historycznie wykonywano z ptasich piór, skóry, kości lub później z tworzyw sztucznych. Każda struna ma swoje konkretne nastawienie i długość, a wysokość dźwięku reguluje się przez strojeniem gryfu i mostka.

Głośność i wyraz: na klawesynie głośność nie zależy od siły, z jaką naciska się klawisz — piórko zawsze odciąga strunę w podobny sposób. W efekcie instrument ten ma ograniczoną możliwość zmiany dynamiki w czasie pojedynczego dźwięku. W przeciwieństwie do niego, fortepian umożliwia szeroki zakres dynamiki dzięki mechanizmowi młoteczkowemu, a klawikord pozwala na subtelne różnice artykulacyjne i niewielkie zmiany głośności dzięki bezpośredniemu kontaktowi mechanizmu ze struną.

Rejestry, manuale i możliwości wykonawcze

Wielu klawesynom nadawano dodatkowe możliwości barwowe przez stosowanie kilku przystawek (stops) — osobnych rzędów strun i piórek, z których każdy daje nieco inną barwę. Większe instrumenty miały często dwa manuale (klawiatury), dzięki czemu muzyk mógł przełączać rejestry lub grać na dwóch różnych barwach jednocześnie. Umożliwiało to np. wykonanie melodycznego fragmentu jedną ręką na jaśniejszym rejestrze, podczas gdy druga ręka grała spokojniejszy akompaniament na rejestrze bardziej miękkim.

Typy i kształty

Istniało kilka form klawesynów, dostosowanych rozmiarem i przeznaczeniem. Do najczęściej spotykanych należą:

  • Klasyczny klawesyn skrzyniowy — duże instrumenty sceniczne i koncertowe;
  • Virginal — prostokątne, mniejsze, popularne szczególnie w Anglii i Niderlandach;
  • Szpinet — bardzo mały, często stolikowy instrument o ukośnie ułożonych strunach; można je było postawić na stole;
  • Spinettino / ottavino — jeszcze mniejsze, często wykorzystywane w domach i kameralnych salonach.

Rola w muzyce renesansu i baroku

Klawesyny odgrywały znaczącą rolę w muzyce renesansu i baroku. Były używane zarówno jako instrumenty solowe, jak i do prowadzenia basso continuo — czyli realizacji partii basu z zapisaną symbolem skomplikowaną harmonią. W tej funkcji często współpracowały z orkiestrą, zespołem kameralnym, a także jako akompaniament dla wokalistów i solistów. Muzycy improwizowali akompaniament na podstawie zapisu basso continuo, stosując ozdobniki i warianty zgodnie ze zwyczajem wykonawczym epoki.

Kompozytorzy i repertuar

Do najbardziej znanych twórców muzyki klawesynowej należą:

  • William Byrd (1543–1623) — ważna postać muzyki angielskiej renesansu;
  • François Couperin (1668–1733) — reprezentant francuskiej szkoły, znany z subtelnych barw i ornamentyki;
  • Domenico Scarlatti (1685–1757) — autor licznych sonat klawesynowych o żywej rytmice i egzotycznych efektach;
  • Johann Sebastian Bach (1685–1750) — kompozytor, który znacząco rozwinął literaturę klawiszową.

Bach napisał m.in. Well-Tempered Clavier, cykl utworów (preludium i fuga w każdej z 24 tonacji), który miał wykazać praktyczną użyteczność pewnych systemów strojenia umożliwiających grę w wielu tonacjach. W zbiorze tym pojawiają się zarówno preludia, jak i fugi — w każdej tonacji dur i mol — co było ważnym argumentem w dyskusjach o strojeniach i temperamentach.

Strojenie i temperament

W epoce renesansu i baroku stosowano różne systemy strojenia — od temperamentu średniotonowego (mean-tone), przez rozmaite wersje temperamentów "dobrze temperowanych" aż po równomiernie temperowany system współczesny. Wybór temperamentu wpływał na brzmienie poszczególnych tonacji — niektóre brzmiały „czysto”, inne bardziej „charakterystycznie” — stąd dążenie kompozytorów i wykonawców do rozwiązań pozwalających efektywnie wykorzystać wszystkie tonacje.

Budowniczowie i szkoły regionalne

Istniały wyraźne szkoły konstrukcyjne: włoska, francuska, niderlandzka (flamandzka), angielska i niemiecka. Znani budowniczowie (np. rodzina Ruckers w Niderlandach, francuscy mistrzowie tacy jak Blanchet czy Taskin) tworzyli instrumenty o rozmaitych cechach brzmieniowych, które wpływały na lokalny styl wykonawczy i kompozytorski.

Powrót do praktyki wykonawczej

W XX wieku nastąpił renesans zainteresowania klawesynem i historycznymi praktykami wykonawczymi. Wykonawcy i badacze, jak Wanda Landowska i kolejni przedstawiciele ruchu „early music”, popularyzowali oryginalne brzmienie instrumentu oraz rekonstrukcje historycznych technik gry. Dziś klawesyn jest powszechnie używany w wykonaniach muzyki barokowej i klasycznej zgodnie z zasadami wykonawstwa historycznego, ale także w muzyce współczesnej, gdzie jego specyficzna barwa może być świadomie wykorzystywana.

Podsumowanie: Klawesyn to instrument o charakterystycznym, jasnym i perlistym brzmieniu, który odegrał kluczową rolę w muzyce renesansu i baroku — zarówno jako instrument solowy, jak i podstawowy element basso continuo. Jego konstrukcja, rejestracja i ograniczenia dynamiczne kształtowały styl kompozytorski epok, a współczesne zainteresowanie historyczną praktyką wykonawczą przywróciło mu trwałe miejsce w muzycznej kulturze.