Instrument klawiszowy to instrument, który jest odtwarzany przez naciśnięcie klawiszy klawiatury. W klawiaturze nuty są ułożone z naturalnymi (zazwyczaj białymi) nutami tworzącymi główny korpus klawiatury, a ostre i płaskie (zazwyczaj czarne) nuty umieszczone w wycinkach do górnej połowy naturalnej.

Sposób, w jaki tworzony jest dźwięk, jest bardzo zróżnicowany:

W XVII i XVIII wieku słowo Clavier oznaczało w Niemczech każdy rodzaj instrumentu klawiszowego. Często instrumenty naturalne były czarne, a ostre i płaskie białe (patrz obrazek klawesynu), ale układ był dokładnie taki sam.

Rozwój instrumentów elektronicznych w XX wieku przyniósł wiele różnych rodzajów elektronicznych instrumentów klawiszowych. Należą do nich ondes Martenot i syntezator.

Obecnie ludzie często mówią o klawiaturze, czyli o klawiaturze elektronicznej (np. "Gra na klawiaturze"). Forma liczby mnogiej tego słowa to "klawiatury".

Yamaha stworzyła najbardziej udane klawiatury, sprzedając ponad 770.000 sztuk rocznie.

Rodzaje instrumentów klawiszowych — krótkie charakterystyki

Fortepian (piano) — instrument z młoteczkami uderzającymi struny. Ma szeroki zakres dynamiczny: siła nacisku na klawisz wpływa na głośność i barwę dźwięku (mechanizm tzw. touch/velocity). Wyróżnia się fortepianem koncertowym (grand) i pianinem (uprzestrzennione, pionowe). Standardowa klawiatura fortepianowa ma 88 klawiszy.

Organy — instrument dęty, w którym dźwięk uzyskuje się przez przepływ powietrza przez piszczałki. Organy mogą być piszczałkowe (rurowe), a także elektroniczne lub pneumatyczne. Posiadają manuale (klawiatury ręczne), często pedał (klawiatura nożna) oraz zestaw głosów/registrów, które zmieniają barwę dźwięku.

Klawesyn (harpsichord) — struny są szarpane przez piórka (waletki), dlatego nie daje dużej dynamiki reakcji na siłę nacisku; barwę zmienia się przez dodawanie lub odejmowanie maszynek (stopów).

Klawikord (clavichord) — instrument, w którym metalowe styki (tangenty) bezpośrednio uderzają struny. Pozwala na delikatną kontrolę intonacji i technikę poruszania dźwiękiem (tzw. bebung), ale ma niewielką głośność — używany głównie do ćwiczeń i w muzyce dawnej.

Syntezator — elektroniczny instrument generujący dźwięk za pomocą oscylatorów, filtrów i generatorów obwiedni. Współczesne syntezatory oferują różne typy syntezy (subtraktywna, FM, wavetable, modelowanie fizyczne itp.), polifonię, efekty i sterowanie MIDI. Są kluczowe w muzyce elektronicznej, popie i filmowej.

Ondes Martenot — wczesny instrument elektroniczny z unikalnym sposobem ekspresji (taśma/pasek do glissanda, a także klawiatura), używanym w muzyce awangardowej i klasycznej XX wieku.

Inne klawiatury — istnieją też instrumenty klawiszowe o specyficznym brzmieniu, np. celesta (dźwięk podobny do dzwonków), fortepiany elektryczne i instrumenty hybrydowe oraz przenośne klawiatury o mniejszej liczbie klawiszy (61, 76).

Budowa klawiatury i standardy

Standardowa klawiatura fortepianowa ma 88 klawiszy i 7 oktaw plus kilka dodatkowych dźwięków. W instrumentach elektronicznych spotyka się różne rozmiary: 25, 37, 49, 61, 76 i 88 klawiszy. Klawisze mogą być:

  • nieważone (light, synth-action) — szybkie do gry, typowe dla syntezatorów;
  • ważone (weighted) — przypominają opór klawiszy fortepianu;
  • dynamiczne/velocity-sensitive — rejestrują siłę nacisku, co pozwala na ekspresję;
  • hammer-action — modelują mechanikę młoteczkową fortepianu.

Krótka historia

Instrumenty klawiszowe rozwijały się od średniowiecznych i renesansowych prototypów (clavichord, clavicymbalum) przez barokowy klawesyn i klasyczny fortepian do instrumentów elektrycznych i elektronicznych XX wieku. W Niemczech termin Clavier obejmował niegdyś wszystkie instrumenty z klawiaturą. W XX wieku rozwój elektroniki i technologii cyfrowej doprowadził do powstania syntezatorów, instrumentów MIDI i samplowanych brzmień.

Technika gry i zastosowania

Technika gry zależy od instrumentu: fortepian wymaga kontrolowania siły i artykulacji oraz użycia pedałów (sustain, soft, sostenuto); organy polegają na manipulacji rejestrami i pedale, natomiast syntezatory oferują dodatkowe możliwości kształtowania brzmienia w czasie rzeczywistym (knoby, suwaki, modulacje). Klawiatury są powszechnie używane w muzyce klasycznej, jazzie, rocku, popie, muzyce elektronicznej, kinie i telewizji.

Konserwacja i strojenie

Instrumenty akustyczne (fortepian, klawesyn, klawikord, organy piszczałkowe) wymagają regularnej konserwacji: strojenia, regulacji mechaniki, czyszczenia i kontroli wilgotności. Fortepian powinien być strojony przynajmniej raz lub dwa razy w roku (częściej przy intensywnym użytkowaniu). Elektroniczne klawiatury wymagają mniejszej konserwacji mechanicznej, ale mogą potrzebować aktualizacji oprogramowania i sprawdzenia złącz oraz zasilania.

Producenci i rynek

Na rynku istnieje wiele znanych marek produkujących instrumenty klawiszowe: od producentów fortepianów koncertowych, przez firmy specjalizujące się w syntezatorach i instrumentach elektronowych, po producentów sprzętu studyjnego i scenicznego. W tekście powyżej znajduje się informacja, że Yamaha stworzyła najbardziej udane klawiatury, sprzedając ponad 770.000 sztuk rocznie — Yamaha jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek na rynku zarówno instrumentów akustycznych, jak i elektronicznych.

Podsumowanie

Instrumenty klawiszowe to szeroka rodzina instrumentów o różnych zasadach powstawania dźwięku: mechanicznych, pneumatycznych i elektronicznych. Od fortepianu przez organy, klawesyn i klawikord po współczesne syntezatory — każdy z tych instrumentów oferuje inne możliwości artykulacyjne i brzmieniowe, dzięki czemu klawiatura pozostaje jednym z najbardziej uniwersalnych narzędzi w muzyce.