Muzyka klasyczna (1750–1820): definicja, cechy i najważniejsi kompozytorzy

Muzyka klasyczna (1750–1820): definicja, cechy i sylwetki Haydna, Mozarta, Beethovena i Schuberta — przewodnik po formach, stylach i najważniejszych kompozytorach.

Okres muzyki klasycznej to czas od około 1750 do 1820 roku, kiedy to Haydn, Mozart, Beethoven i Schubert byli najbardziej znanymi żyjącymi kompozytorami.

Często mówimy o "muzyce klasycznej", czyli o muzyce europejskiej, która nie jest muzyką pop czy jazzem lub muzyką ludową. Jest to muzyka, która została napisana przez kompozytorów, którzy studiowali sztukę kompozycji. Artykuł Muzyka klasyczna mówi o muzyce klasycznej w tym sensie.

Ten artykuł jest o "Muzyce klasycznej" na przełomie XVIII i XIX wieku. Słowo "klasyczna" jest często używane w odniesieniu do sztuk starożytnej Grecji i Rzymu. Oznacza ono również każdą formę sztuki, która stała się bardzo znana i zapamiętana na przestrzeni wieków. W muzyce okres klasycyzmu przypada na okres od baroku do romantyzmu.

Cechy stylistyczne

Muzyka klasyczna cechuje się klarownością formy i równowagą między melodią a harmonicznym akompaniamentem. W porównaniu z bogato zdobionym i polifonicznym barokiem, klasycyzm preferuje:

• homofonię – melodyjny głos z podporządkowanym akompaniamentem;
• okresowość frazy – krótkie, „symetryczne” frazy (np. 4- i 8‑taktowe) tworzące regularne okresy;
• przejrzystą harmonię opartą na tonalności dur-moll i funkcji toniczno-dominantowej;
• ograniczenie basso continuo – rola kontinuum (klawesyn/kontrabas) zanika na rzecz fortepianu lub pełniejszego zapisu orkiestralnego;
• zróżnicowane dynamiki – rozwinięcie gradacji głośności (crescendo, diminuendo) oraz subtelne artykulacje;
• mniej ornamentalności niż w baroku, za to większe znaczenie rozwoju tematu i kontrastu.

Formy i gatunki

Najważniejszą formą tego okresu jest forma sonatowa (sonata-allegro), stosowana przede wszystkim w pierwszych częściach symfonii, koncertów i sonat. Składa się zwykle z trzech części: ekspozycji (z dwoma tematami w różnych tonacjach), części przetworzeniowej (development) oraz repryzy (recapitulation), często z koda na zakończenie.

Inne często spotykane formy to:

• sonata – zazwyczaj instrument solowy (fortepian) lub duo (fortepian i skrzypce);
• symphony – wieloczęściowe utwory orkiestrowe (zwykle 3–4 części);
• koncert – dialog solisty z orkiestrą, zwykle w trzech częściach (fast–slow–fast);
• string quartet – kwartet smyczkowy (słusznie nazwany „mikro‑orkiestrą” epoki); Haydn uczynił z niego kluczowy gatunek kameralny;
• minuet i trio – taneczna forma używana często jako trzecia część symfonii i sonaty (później zastąpiona przez scherzo u Beethovena);
• opera – zarówno opera seria, jak i opera buffa; Mozart znacząco rozwinął formę operową.

Instrumentarium i orkiestra

W okresie klasycznym nastąpiła transformacja instrumentarium. Fortepian wypierał klawesyn jako główne instrumenty klawiszowe, co umożliwiło większą dynamikę i ekspresję. Orkiestra powiększała się stopniowo – poza sekcją smyczkową ważniejszą rolę zaczęły odgrywać instrumenty dęte drewniane (flet, obój, klarnet, fagot) oraz instrumenty blaszane (waltornie, rogi), a także kotły i talerze perkusyjne w ograniczonym zakresie. Ogólne brzmienie orkiestry stało się bardziej zrównoważone i przejrzyste niż w baroku.

Kontekst społeczny i ekonomiczny

Epoka klasycyzmu to także zmiana w sposobie tworzenia i odbioru muzyki. Do końca XVIII w. kompozytorzy pracowali głównie dla dworów i kościołów, ale rozwój rynku muzycznego, przemiany społeczne i rosnąca rola klasy średniej spowodowały powstanie publicznych koncertów, wzrost popytu na wydruki nutowe oraz niezależność artystyczną niektórych twórców. Te zmiany wpłynęły na repertuar – powstawały dzieła przeznaczone na koncerty publiczne oraz dla amatorów grających w domach.

Przejście do romantyzmu

Muzyka klasyczna była fundamentem dla romantyzmu. Kompozytorzy tacy jak Beethoven rozpoczęli już w okresie późnoklasycznym eksperymenty formalne i ekspresyjne, które stopniowo prowadziły do silniejszej indywidualności i subiektywnej ekspresji charakterystycznej dla romantyzmu. Beethoven jest często traktowany jako pomost między klasycyzmem a romantyzmem.

Przykładowe dzieła i osiągnięcia

• Joseph Haydn: rozwój kwartetu smyczkowego i symfonii (np. „Symfonie Londyńskie”);
• Wolfgang Amadeus Mozart: doskonałość w operze (np. "Le nozze di Figaro", "Don Giovanni"), symfonii i koncertów fortepianowych;
• Ludwig van Beethoven: rozszerzenie formy i ekspresji (symfonie Eroica, Pastoralna, IX symfonia; sonaty fortepianowe);
• Franz Schubert: liryka pieśni (Lieder), wczesne przykłady romantycznej ekspresji i symfonika (np. „Niedokończona”);
• Inni ważni twórcy: Christoph Willibald Gluck (reforma opery), Carl Philipp Emanuel Bach (empfindsamer Stil i wpływ na stylistykę klasyczną), Luigi Boccherini (kamrala i kwartet z violoncellem), Muzio Clementi (rozwój pianistyki i sonaty fortepianowej).

Niektórzy z najbardziej znanych kompozytorów epoki klasycyzmu w muzyce to:

• Haydn
• Mozart
• Beethoven
• Schubert
• Christoph Willibald Gluck
• Carl Philipp Emanuel Bach
• Luigi Boccherini
• Muzio Clementi

Okres klasyczny to czas równowagi między formą a wyrazem — prostota i porządek łączą się tu z rozwojem techniki kompozytorskiej, co zaowocowało wieloma utworami wciąż żywymi w repertuarze koncertowym i studyjnym współczesnych wykonawców.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest okres muzyki klasycznej?

P: Do czego odnosi się słowo "klasyczna"?

P: Jak muzyka klasyczna ma się do muzyki barokowej?

P: Kim są niektórzy z najbardziej znanych kompozytorów tego okresu?

Szukaj według litery