Klarnet — budowa, rodzaje, strojenie i zastosowanie instrumentu dętego

Klarnet — budowa, rodzaje, strojenie i zastosowanie: praktyczny przewodnik dla muzyków i początkujących. Poznaj klarnet B, A, Es, podstawy strojenia i techniki gry.

Klarnet to instrument dęty drewniany, o cylindrycznej rurze i bogatej palecie brzmień — od ciepłego, niskiego rejestru po jasne, przebijające pasaże w górze. Jest jednym z najważniejszych instrumentów w orkiestrach, zespołach dętych, muzyce kameralnej i jazzie.

Budowa

Korpus klarnetu składa się z kilku podstawowych elementów:

• ustnik (mouthpiece) — miejsce, do którego mocuje się trzcina;
• ligatura — klamra przytrzymująca trzcinkę do ustnika;
• beczka (barrel) — krótki cylinder łączący ustnik z korpusem i wpływający na strojenie;
• górny korpus (górny staw) i dolny korpus (dolny staw) — części z otworami i klawiszami;
• klucze i podkładki (pady) — mechanika zasłaniająca i odsłaniająca otwory;
• mostek / łącznik — mechanizm łączący klucze obu korpusów (często nazywany też pręcikiem lub mostkiem);
• klucz rejestru (register key) — klawisz umożliwiający przejście w wyższy dźwiękowy rejestr;
• dzwonek (bell) — rozszerzona końcówka, poprawiająca barwę niskich dźwięków i ułatwiająca emisję w najniższym rejestrze.

Korpusy bywają wykonane z drewna (najczęściej grenadilli — African blackwood), z tworzywa sztucznego (częściej w instrumentach dla początkujących) lub z ebonitu / kompozytów. Bore (wewnętrzny przekrój) klarnetu jest cylindryczny, co decyduje m.in. o charakterystycznym zjawisku przeskoku do wyższych rejestrów przy przetworzeniu na tercję duodecymę (tzw. nadmuchiwanie o dwunastą).

Trzcina i ustnik

Klarnet ma jedną trzcinę. Trzcina (zwykle z miechówki trzciny Arundo donax) może być wykonana także z bambusa lub z materiałów syntetycznych; różnią się one twardością i responsywnością. Trzcina jest przymocowana do ustnika za pomocą ligatury, która najczęściej jest metalowa, choć spotyka się też skórzane lub plastikowe rozwiązania.

Wydmuchiwanie powietrza przez ustnik powoduje, że trzcina wibruje, co generuje falę dźwiękową w cylindrycznej rurze instrumentu. Grubość, profil i stan trzciny mają ogromny wpływ na barwę, intonację i łatwość wydobycia dźwięku.

Systemy kluczy i rodzaje klarnetów

Istnieją dwa główne systemy mechaniki palców:

• system Boehma — zmodernizowany system z lepszą ergonomią i precyzją intonacyjną, powszechny we współczesnych orkiestrach; adaptacja systemu Boehma do klarnetu została opracowana w XIX wieku;
• system Alberta — starszy, prostszy system używany w niektórych tradycjach i stylach muzycznych (np. w muzyce folkowej i w niektórych szkołach).

Najbardziej popularnym strojem klarnetu jest klarnet strojony w B flat (B♭). Oznacza to, że jeśli klarnecista wykona zapisany dźwięk C, to zabrzmi on jak B♭ koncertowe (czyli o cały ton niżej). W orkiestrze używa się także klarnetu w A — brzmiącego o tercję małą (trzy półtony) niżej niż zapis; oraz klarnetu Bass_clarinet B flat — który brzmi o oktawę niżej niż klarnet B♭ sopranowy. Innym często spotykanym strojem jest klarnet Es (klarnet Es sopranowy), który brzmi o tercję małą wyżej niż zapis (czyli o tercję mniejszą / interwał o 3 półtony wyżej — popularnie nazywany „Es sopranowy” i używany w orkiestrach oraz zespołach dętych).

Rodzina klarnetów obejmuje instrumenty od małego klarnetu piccolo / sopranowego Es, przez sopranowe (B♭, A), altowe (np. basset horn), basowe (B♭ bass), aż po kontrabasowe – każdy ma inne zastosowania w orkiestrze i w muzyce kameralnej.

Zakres i rejestry

Klarnet ma rozległy zakres, typowo obejmujący około trzech oktaw. Dźwięki dzieli się umownie na rejestry:

• chalumeau — dolny, pełen i ciemny rejestr;
• znakowość / throat tones — środkowe tony, czasem bardziej „wąskie” w barwie;
• clarion — wyższy, jasny i melodyczny rejestr;
• altissimo — najwyższy rejestr, wymagający precyzyjnej techniki i odpowiednio twardych trzcinek.

Ze względu na cylindryczny korpus klarnet „przeskakuje” do wyższego rejestru nie o oktawę, lecz o dwunastą (oktawa + kwinta), dlatego fingeringi i technika różnią się od np. fletu, który nadmuchuje oktawowo.

Technika gry i nauka

Początkujący klarnecista zazwyczaj może wydobyć dźwięk już podczas pierwszych minut lekcji — to sprawia, że klarnet jest często polecany młodym uczniom. Emisja dźwięku opiera się na prawidłowej postawie, kontroli oddechu, ułożeniu warg i szczelności między ustnikiem a ustami (embouchure).

System palcowy klarnetu jest zbliżony do saksofonu — wiele palcowań jest podobnych, choć klarnet ma swoje specyficzne „przejścia” między rejestrami. Przejście z klarnetu na flet wymaga większych zmian w embouchure i oddechu, natomiast zmiana między klarnetem a saksofonem jest zwykle łatwiejsza ze względu na podobne zasady palcowania.

Dobre nawyki początkowe: regularna praca nad podstawową techniką, kontrola oddechu, ćwiczenia dźwięku w całym zakresie i praca nad intonacją oraz artykulacją. Dla uczniów ważny jest także dobór odpowiedniej trzciny i ustnika — zbyt twarda trzcina utrudni naukę, zbyt miękka może dawać nieczyste brzmienie.

Strojenie i konserwacja

Strojenie klarnetu uzyskuje się głównie przez:

• regulację długości beczki (krótsza beczka podnosi pitch, dłuższa obniża);
• kontrolę embouchure i kierunku powietrza;
• dobór trzciny i ustnika — różne kombinacje wpływają na tendencje intonacyjne.

Kilka praktycznych zasad konserwacji:

• po każdym użyciu przepłukać wnętrze suchą szmatką lub specjalnym czyścikiem (swab) i osuszyć; nie używać wody do czyszczenia drewna;
• regularnie smarować korki odpowiednim grease’em;
• chronić instrument przed gwałtowną zmianą temperatury i wilgotności (nie zostawiać w samochodzie latem/zimą);
• wymieniać podkładki i regulować mechanikę u lutnika w razie potrzeby;
• przechowywać trzciny w etui, wymieniać je w miarę zużycia — zużyta trzcina traci barwę i intonację.

Repertuar i zastosowanie

Słynnym i kanonicznym utworem, w którym występuje klarnet, jest Koncert klarnetowy Wolfganga Amadeusza Mozarta, w którym klarnet prowadzi długie, śpiewne partie melodyczne. Utwór ten, napisany w 1791 roku, jest często uważany za jedno z pierwszych wielkich dzieł solowych dla tego instrumentu.

Inne ważne przykłady literatury klarnetowej to koncerty Carla Marii von Webera, kwintety i trio Brahmsa, utwory francuskich kompozytorów (np. Debussy, Ravel), a także utwory współczesne. W jazzie klarnet odegrał kluczową rolę u takich solistów jak Benny Goodman, Artie Shaw czy w tradycyjnej muzyce nowoorleańskiej.

Klarnet wykorzystywany jest w:

• orkiestrach symfonicznych i operowych (orkiestry klasyczne);
• zespołach dętych i marszowych;
• kamizelkach kameralnych (kwartety i kwartety dęte);
• muzyce rozrywkowej, jazzowej i ludowej — wielu muzyków jazzowych używa klarnetu jako instrumentu solowego;
• muzyce filmowej i teatralnej — z uwagi na duże możliwości barwowe.

Krótka historia

Klarnet wyewoluował z instrumentu zwanego chalumeau pod koniec XVII i na początku XVIII wieku; jednym z pierwszych konstruktorów, którzy przyczynili się do powstania klarnetu we współczesnym kształcie, był Johann Christoph Denner. W XIX wieku mechanika instrumentu była stopniowo usprawniana — pojawił się m.in. system Boehma (adaptowany do klarnetu przez takich konstruktorów jak Hyacinthe Klosé), który znacznie ułatwił grę chromatyczną i poprawił intonację.

Praktyczne uwagi dla początkujących

• dobierz klarnet dla początkującego (często plastikowy lub tańszy drewniany model w stroju B♭);
• zacznij od miękkich trzcinek, stopniowo przechodząc na twardsze wraz z postępami;
• pracuj z nauczycielem nad prawidłową embouchure i oddychaniem;
• dbaj o instrument i trzciny — to przedłuży ich żywotność i poprawi jakość dźwięku.

Klarnet jest instrumentem niezwykle wszechstronnym — od subtelnych, lirycznych fraz po żywiołowe partie solowe. Dzięki szerokiemu repertuarowi i różnorodności instrumentów w rodzinie klarnecistów czeka bogactwo możliwości zarówno w muzyce klasycznej, jak i rozrywkowej.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest klarnet?

P: Z jakich materiałów wykonany jest stroik?

P: W jaki sposób dmuchanie przez ustnik tworzy dźwięk?

P: Jakie są różne rodzaje klarnetów z kluczem?

P: Jaki typ klarnetu jest najbardziej popularny w Ameryce Północnej i innych krajach zachodnich?

P: Czy są dostępne inne rozmiary lub dźwięki oprócz B?

P: Czy łatwo jest nauczyć się grać na klarnecie dla początkujących?

Szukaj według litery