Ustaše (Ustaszowie) — chorwacki ruch faszystowski, nazistowski i terrorystyczny

Chorwacki polityk Stjepan Radić został zastrzelony w październiku 1928 roku i zmarł miesiąc później. Aleksander I, król Jugosławii, w styczniu 1929 r. wprowadził dyktaturę królewską i zdelegalizował wszystkie partie polityczne. Ante Pavelić wyjechał z kraju do Wiednia. On i Gustav Perčec, były austro-węgierski podpułkownik, nawiązali kontakt z organizacją macedońskich emigrantów politycznych. Te dwie grupy zgodziły się skoordynować swoje działania polityczne w celu osiągnięcia pełnej niepodległości Macedonii i Chorwacji. W tym samym czasie Pavelić potajemnie spotkał się z przywódcą zdelegalizowanej Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej (IMRO), Ivanem Mikhailovem, zdeklarowanym wrogiem Jugosławii, i zawarł z nim porozumienie o współpracy przeciwko państwu jugosłowiańskiemu.

W związku z tymi okolicznościami Sąd Ochrony Państwa w Belgradzie skazał Pavelića i Perčeca na karę śmierci 17 lipca 1929 roku. Wygnańcy zaczęli organizować poparcie dla swojej sprawy wśród chorwackiej emigracji w Europie, Ameryce Północnej i Ameryce Południowej. Organizacja Ustaše była niewielka liczebnie i zorganizowana na wzór wojskowy. Walczyli z państwowością jugosłowiańską za pomocą terroru.

Korzenie ideologii Ustaše tkwiły w chorwackim nacjonalizmie XIX wieku. System ideologiczny Ustaczy opierał się przede wszystkim na tradycyjnym czystym chorwackim nacjonalizmie Ante Starčevića. Na ten temat W. Safran napisał

Jednak ideologicznym prekursorem ustaszy stała się inna wizja chorwackiej tożsamości, ściśle związana z Kościołem katolickim i Watykanem, której przewodził były seminarzysta Ante Starcević. Starcević i jego zwolennicy podkreślali wysokie osiągnięcia zachodniej, katolickiej, chorwackiej kultury, podczas gdy kultura serbska była przedstawiana jako orientalna i gorsza.

Rasizm Starčevića został w pełni rozwinięty przez Ustašę Ivo Pilara [pod pseudonimem L. von Südland]. Jego książka została przetłumaczona na język chorwacki w 1943 roku przez reżim Pavelicia, jako jedno z założeń jego Ustazy i jego Niezależnego PaństwaChorwackiego. W tym samym czasie, Ustaše zapożyczyła z tradycyjnego chorwackiego nacjonalizmu, narodowego socjalizmu Hitlera, faszyzmu Mussoliniego, a nawet z programu Chorwackiej Partii Chłopskiej. Ustaše dążyli do etnicznie "czystej" Chorwacji, a za swoją największą przeszkodę uważali Serbów, którzy żyli w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie. Zgodnie z tym założeniem, ministrowie Ustaše Mile Budak, Mirko Puk i Milovan Žanić w maju 1941 roku oświadczyli, że celem nowej polityki Ustaše jest etnicznie czysta Chorwacja. Publicznie ogłosili też strategię (22 lipca 1941 r.) osiągnięcia celu, która przypominała najkrwawsze wojny religijne: "Jedna trzecia musi stać się katolikami, jedna trzecia musi opuścić kraj, a jedna trzecia musi zginąć!".

Ustaše prześladowali Serbów, którzy byli prawosławnymi chrześcijanami. Byli tolerancyjni wobec bośniackich muzułmanów, twierdząc, że tak naprawdę są oni etnicznymi Chorwatami, którzy przeszli na islam podczas okupacji Bośni przez Turków osmańskich. Państwo przekształciło nawet dawne muzeum w Zagrzebiu na meczet. Podstawowe zasady ruchu zostały wyłożone przez Pavelića w jego broszurze "Zasady Ruchu Ustaše" z 1929 roku.

Problem Ustaczy z ideologią nazistowską polegał na tym, że Chorwaci nie są Słowianami i według nazistowskich standardów byli uważani za lepszych. Ideologia ustaszowska stworzyła więc teorię o pseudogotyckim pochodzeniu Chorwatów, aby podnieść ich pozycję na aryjskiej drabinie.

W ośrodku szkoleniowym Janka Puszta na Węgrzech terroryści z IMRO szkolili agentów Ustaše w produkcji bomb i działalności konspiracyjnej. Ustaše natychmiast wykorzystali tę wiedzę, dokonując około pół tuzina zamachów na jugosłowiańskich urzędników lub pro-serbskich cywilów. W ciągu pierwszych czterech lat swojego istnienia przeprowadzili kilkanaście zamachów bombowych na pociągi, w tym Orient Express, oraz inne cele publiczne. Spowodowało to skargę rządu jugosłowiańskiego do Ligi Narodów i zmusiło Węgry do zamknięcia obozu szkoleniowego Janka Pusta Ustaše. Wewnętrzna walka o władzę i odkrycie, że kochanka Perčca była informatorką jugosłowiańskiej policji, doprowadzi do zabójstwa Perčca przez Pavelicia w 1933 roku.

Najwięcej funduszy Ustaše otrzymywała od Mussoliniego, który zaopatrywał ją również we włoską kwaterę główną, zmieniającą lokalizację za każdym razem, gdy Jugosławia zdołała ją namierzyć. We Włoszech powstały obozy szkoleniowe dla terrorystów i sabotażystów, głównie w Brescii i Borgotaro. Próba zbrojnego powstania miała miejsce w 1933 roku, kiedy to Ustaše, uzbrojone przez Włochów, próbowały zaatakować Jugosławię, przeprawiając się motorówkami przez Morze Adriatyckie. Próba ta nie powiodła się, ale jej brak prawdopodobnie przyczynił się do decyzji o zamordowaniu króla Jugosławii Aleksandra I.

Podjęto dwie próby, ostatnia zakończyła się sukcesem. Aleksander został zamordowany w Marsylii 9 października 1934 roku, razem z francuskim ministrem spraw zagranicznych Louisem Barthou. Po zamachu Mussolini wyrzekł się Ustaše, a grupa zeszła głęboko do podziemia. Wyjątkowy brak zbrojnej ochrony jugosłowiańskiego króla i ogólne zaniedbanie środków bezpieczeństwa w sytuacji, gdy wiadomo było, że już jeden zamach na życie Aleksandra został dokonany, są ponurym dowodem zdolności organizacyjnych Pavelicia. Najwyraźniej był on w stanie przekupić wysokiego urzędnika Surete General. Prefekt policji w Marsylii, Jouhannaud, został następnie usunięty z urzędu.

Zamachowcem był Bułgar Vlada Georgief Cernozemski, który już wcześniej zabił dwóch członków bułgarskiego parlamentu w Sofii. Jego wspólnicy zostali aresztowani i skazani na dożywotnie więzienie. Pavelic został skazany na śmierć przez Francję, ale udało mu się uciec.

Jugosławia wniosła oskarżenia przeciwko Węgrom i Włochom do Ligi Narodów w listopadzie 1934 roku, przedstawiając dowody, że Włochy i Węgry otwarcie spiskowały przeciwko jej suwerenności. Liga Narodów nie podjęła dyskusji na temat włoskiego spisku przeciwko suwerenności Jugosławii. Co więcej, Włochy odmówiły ekstradycji Pavelića i Kvaternika do Francji lub Jugosławii, a Węgry poniosły ciężar zarzutów.

Po zamachu działalność Ustazy została całkowicie uniemożliwiona. Duża liczba UstaSe została złapana i aresztowana we Włoszech, Niemczech i na Węgrzech. Włochy internowały wielu UstaSzów do obozu Lipari, gdzie wielu z nich zmarło. Obóz Janka Puszta Ustaše został zaatakowany przez węgierską policję, która aresztowała niektórych z nich. Ustaše z Niemiec uciekli do Szwajcarii, Francji i Anglii.

Powszechne oburzenie z powodu zamachu na Aleksandra i Barthou doprowadziło do pierwszych od czasu Protokołu Petersburskiego z 1904 roku międzynarodowych wysiłków na rzecz walki z terroryzmem. Sprawą zajęła się Liga Narodów, która w 1937 roku uchwaliła Konwencję o zapobieganiu i karaniu terroryzmu.

Po marcu 1937 roku, kiedy Włochy i Jugosławia podpisały traktat o przyjaźni, wielu Ustašów we Włoszech zostało ekstradowanych do Jugosławii.

Inwazja na Jugosławię i powstanie niezależnego państwa chorwackiego

Niemcy i Włochy najechały Jugosławię 6 kwietnia 1941 roku. 10 kwietnia najstarszy rangą domorosły Ustaša, Slavko Kvaternik, przejął kontrolę nad policją w Zagrzebiu i w audycji radiowej tego samego dnia proklamował powstanie Niezależnego Państwa Chorwackiego (Nezavisna Država Hrvatska, NDH). Maček wydał tego dnia oświadczenie, w którym wezwał wszystkich Chorwatów do współpracy z nowymi władzami.

Tymczasem Pavelić i kilkuset Ustašów opuściło obozy we Włoszech i udało się do Zagrzebia, gdzie 17 kwietnia Pavelić powołał swój rząd. Nadał sobie tytuł "Poglavnik", co w języku angielskim oznaczało "Führer" lub "Headman". Niezależne Państwo Chorwackie" Pavelića obejmowało terytorium Chorwacji, Śremu oraz Bośni i Hercegowiny - z wyjątkiem części wybrzeża Dalmacji i wysp, które zostały oddane Włochom. Faktyczna kontrola nad tym terytorium zmieniała się przez większość wojny, w miarę jak Partyzanci odnosili coraz większe sukcesy, podczas gdy Niemcy i Włosi coraz częściej sprawowali bezpośrednią kontrolę nad interesującymi ich obszarami.

Wszyscy, którzy sprzeciwiali się i/lub zagrażali Ustaše zostali zdelegalizowani. Na początku 1941 roku Żydzi i Serbowie otrzymali nakaz opuszczenia niektórych dzielnic Zagrzebia.

Pavelić po raz pierwszy spotkał się z Adolfem Hitlerem 6 czerwca 1941 roku. Mile Budak, ówczesny minister w rządzie Pavelicia, 22 lipca 1941 roku publicznie ogłosił agresywną politykę rasową państwa. Maks Luburić, jeden z szefów tajnej policji, latem tego samego roku rozpoczął budowę obozów koncentracyjnych. Działalność Ustazy w wioskach w Alpach Dynarskich wywołała niepokój Włochów i Niemców. Już 10 lipca 1941 roku generał Wehrmachtu Edmund Glaise von Horstenau donosił niemieckiemu Naczelnemu Dowództwu, Oberkommando der Wehrmacht (OKW), co następuje:

W raporcie Gestapo do Reichsführera SS Heinricha Himmlera z 17 lutego 1942 r. stwierdzono, że:

Włoskie oddziały w terenie miały konkurencyjne roszczenia terytorialne wobec swoich sojuszników z Ustaše i od początku współpracowały z oddziałami czetników operującymi na kontrolowanych przez nie południowych obszarach. Hitler próbował nalegać na Mussoliniego, aby jego siły współpracowały z Ustaše, ale wysocy rangą dowódcy włoscy, tacy jak generał Mario Roatta, ignorowali takie rozkazy.

Prześladowania na tle rasowym

Ustaše uchwalił prawa rasowe wzorowane na tych z nazistowskich Niemiec. Prawa te były skierowane przeciwko Żydom, Romom i Serbom, którzy zostali zbiorowo uznani za wrogów narodu chorwackiego. Serbowie, Żydzi, Romowie i antyfaszystowscy Chorwaci i Bośniacy, w tym komuniści, zostali internowani w obozach koncentracyjnych, z których największym był kompleks Jasenovac, gdzie wielu zostało zabitych przez bojówki Ustaše. Dokładna liczba ofiar nie jest znana. Liczba zamordowanych Żydów jest dość wiarygodna: w czasie II wojny światowej na terenie NDH zginęło około 32.000 Żydów. Cyganów (Jugosłowiańskich Romów) było po wojnie o około 40.000 mniej. Liczba Serbów, którzy zginęli, waha się od 300.000 do 700.000.

Podręczniki historii w Socjalistycznej Federalnej Republice Jugosławii podawały 700.000 jako całkowitą liczbę ofiar w Jasenovacu. Według Centrum Szymona Wiesenthala (powołując się na Encyklopedię Holokaustu), "terroryści z Ustasy zabili 500.000 Serbów, 250.000 wypędzili, a 250.000 zmusili do przejścia na katolicyzm. Zamordowali tysiące Żydów i Cyganów."

Obszar Pamięci Jasenovac, obecnie kierowany przez Slavko Goldsteina, przechowuje listę 59 188 nazwisk ofiar Jasenovac, która została zebrana przez urzędników państwowych w Belgradzie w 1964 roku. Poprzedni szef Miejsca Pamięci, Simo Brdar, szacował, że w Jasenovacu zginęło co najmniej 365 000 osób.

Belgradzkie Muzeum Holocaustu sporządziło listę ponad 77 tys. nazwisk ofiar Jasenovaca. Wcześniej kierował nim Milan Bulajić, który popierał tezę o łącznej liczbie 700 tys. ofiar. Obecna dyrekcja Muzeum poszerzyła tę listę do nieco ponad 80 tys. nazwisk. Podczas procesu Adolfa Eichmanna w 1961 roku, Alexander Arnon (sekretarz Gminy Żydowskiej w Zagrzebiu) zeznawał na temat traktowania Żydów w Jugosławii w czasie wojny. Zeznania Aleksandra Arnona zawierały szacunkowe dane o sześciuset tysiącach zabitych w obozie koncentracyjnym w Jasenovacu.

Podczas II wojny światowej różni niemieccy dowódcy wojskowi podawali różne liczby dotyczące liczby Serbów, Żydów i innych osób zabitych na terytorium Niezależnego Państwa Chorwackiego. Podawali oni liczby: 400.000 Serbów (Alexander Lehr); 350.000 Serbów (Lothar Rendulic); pomiędzy 300.000 (Edmund Glaise von Horstenau); ponad "3/4 miliona Serbów" (Hermann Neubacher) w 1943 r.; 600-700.000 do marca 1944 r. (Ernst Fick); 700.000 (Massenbach).

Obozy koncentracyjne

Pierwsza grupa obozów została utworzona wiosną 1941 roku. Należały do nich:

• Danica, koło Koprivnicy
• Pag
• Jadovno, koło Gospić
• Kruščica, niedaleko Vitez i Travnik w Bośni
• Đakovo
• Loborgrad, w Zagorju
• Tenja, niedaleko Osijeku

Te sześć obozów zostało zamkniętych do października 1942 roku. Kompleks Jasenovac został zbudowany między sierpniem 1941 a lutym 1942 roku. Pierwsze dwa obozy, Krapje i Bročica, zostały zamknięte w listopadzie 1941 roku. Trzy nowsze obozy funkcjonowały do końca wojny:

• Ciglana (Jasenovac III)
• Kozara (Jasenovac IV)
• Stara Gradiška (Jasenovac V)

Były też inne obozy w:

• Gospić
• Jastrebarsko, między Zagrzebiem a Karlovacem - Obóz koncentracyjny dla dzieci Jastrebarsko
• Kerestinec, niedaleko Zagrzebia
• Lepoglava, niedaleko Varaždin

Liczba więźniów:

• Od 300.000-350.000 do 700.000 w Jasenovacu
• Około 35.000 w Gospić
• Około 8.500 w Pag
• Około 3.000 w Đakowie
• 1,018 w Jastrżebsku
• Około 1.000 w Lepoglavie

Powiązania z Kościołem katolickim

Ustaše stali na stanowisku, że wschodnie prawosławie, jako symbol serbskiego nacjonalizmu, jest ich największym wrogiem. Ustaše nigdy nie uznawali istnienia narodu serbskiego na terenach Chorwacji czy Bośni. Uznawali jedynie "Chorwatów wyznania wschodniego". Muzułmanów bośniackich nazywali również "Chorwatami wyznania islamskiego" (tych ostatnich chcieli zmusić do przejścia na chrześcijaństwo), ale do Serbów żywili silniejszą etniczną niechęć.

Niektórzy byli księża, w większości franciszkanie, sami brali udział w tych okrucieństwach. Miroslav Filipović był franciszkaninem (z klasztoru Petrićevac), który 7 lutego 1942 r. dołączył do armii Ustaša, dokonując brutalnej masakry 2730 Serbów z okolicznych wiosek, w tym 500 dzieci. Filipović został naczelnym strażnikiem obozu koncentracyjnego w Jasenovacu, gdzie więźniowie nadali mu przydomek "Fra Sotona". Za swoje zbrodnie wojenne został powieszony w szatach franciszkańskich.

Na czas wojny Watykan utrzymywał pełne stosunki dyplomatyczne z państwem Ustaša (udzielając Paveliciowi audiencji), a jego nuncjusz papieski przebywał w stolicy kraju Zagrzebiu. Nuncjusz był informowany o działaniach na rzecz religijnych konwersji na rzymski katolicyzm. Po zakończeniu II wojny światowej upowcy, którym udało się zbiec z terytorium Jugosławii (w tym Pavelić), zostali przemyceni do Ameryki Południowej. Jest powszechnie udokumentowane, że odbywało się to za pośrednictwem linii przerzutowych obsługiwanych przez członków organizacji, którzy byli katolickimi księżmi i wcześniej zapewnili sobie stanowiska w Watykanie. Podobno zaangażowani w to byli członkowie iliryjskiego Kolegium San Girolamo w Rzymie: bracia Krunoslav Draganović, Petranović i Dominik Mandić.

Reżim Ustaše przesłał do szwajcarskich banków duże ilości złota, które zrabował serbskim i żydowskim właścicielom nieruchomości podczas II wojny światowej. Z łącznej sumy 350 milionów franków szwajcarskich około 150 milionów zarekwirowały wojska brytyjskie, jednak pozostałe 200 milionów (około 47 milionów dolarów) trafiło do Watykanu. Istnieją domniemania, że jest ona nadal przechowywana w Banku Watykańskim. Donosiła o tym amerykańska agencja wywiadowcza SSU w październiku 1946 roku. Kwestia ta jest tematem niedawnego pozwu zbiorowego przeciwko Bankowi Watykańskiemu i innym podmiotom.

Świadek procesu Adolfa Eichmanna, Alexander Arnon, zeznawał na temat postawy Kościoła rzymskokatolickiego w tym czasie: [2]

Niestety nie było żadnych protestów. Chorwacja była zdecydowanie państwem katolickim. Nawet kościół katolicki w Zagrzebiu nie powiedział ani słowa przeciwko deportacjom i cierpieniom Żydów.

E. Fratini i D. Cluster napisali w swojej książce Podmiot: Pięć wieków tajnego watykańskiego szpiegostwa:

Arcybiskup Zagrzebia, Monisgor Alojzije Stepinac, udzielił katolickiego poparcia nazistowskiemu rządowi Ante Pavelica; od samego początku wiedział o masakrach i eksterminacji Serbów, Żydów i Cyganów; był jednym z filarów działań mających na celu pomoc nazistowskim i chorwackim zbrodniarzom w ucieczce do Ameryki Południowej po II wojnie światowej.

Arcybiskup Stepinac powiedział to również 28 marca 1941 r., odnotowując wczesne próby Jugosławii zjednoczenia Chorwatów i Serbów: "W sumie Chorwaci i Serbowie są z dwóch światów, północnego bieguna i południowego bieguna, nigdy nie będą w stanie się zjednoczyć, chyba że cudem Bożym. Schizma (wschodnie prawosławie) jest największym przekleństwem w Europie, prawie większym niż protestantyzm. Tutaj nie ma moralności, nie ma zasad, nie ma prawdy, nie ma sprawiedliwości, nie ma uczciwości."

Pod koniec wojny Ustaše walczyli jeszcze przez krótki czas po formalnej kapitulacji niemieckiej Grupy Armii E 9 maja 1945 r., a wielu uchodźców próbowało uciec do Austrii. Pavelić jednak, z pomocą współpracowników wśród franciszkanów, zdołał uciec i ukryć się w Austrii i Rzymie, a później uciekł do Argentyny.

Pozostali Ustaše zeszli do podziemia lub uciekli do Ameryki Południowej i krajów takich jak Kanada, Australia, Niemcy, z pomocą kościołów rzymskokatolickich i ich oddolnych zwolenników Niektórzy z nich wytrwali w swojej krucjacie przeciwko Jugosławii.

Wraz z klęską Niezależnego Państwa Chorwackiego ruch ten przestał istnieć. Walka o niepowodzenia w tworzeniu chorwackiego państwa również rozdrobnione ocalałych Ustaše. Ante Pavelić utworzył Chorwacki Ruch Wyzwoleńczy, który przyciągnął kilku byłych przywódców państwowych. Vjekoslav Vrančić założył zreformowany Chorwacki Ruch Wyzwoleńczy, i był jego przywódcą.

Vjekoslav Luburić pomógł utworzyć organizację o nazwie "Chorwacki narodni opór" (Hrvatski narodni odpor). Była to najbardziej brutalna z organizacji ustaszowskich, które powstały po II wojnie światowej. Luburić dowodził tą organizacją przez dwadzieścia pięć lat ze swojego schronienia w Hiszpanii. Jego organizacja była mocno zaangażowana w wymuszenia rozbójnicze, usiłowania zabójstw, wymuszenia, porwania, zamachy terrorystyczne i inne brutalne przestępstwa. Po jego śmierci jego następcy na stanowisku dowódcy organizacji szukali powiązań organizacji przestępczej z La Cosa Nostrą, Tymczasową IRA i chorwacką mafią w San Pedro. Odpor został zdelegalizowany w Niemczech za działalność terrorystyczną i funkcjonował (w USA i Kanadzie) pomiędzy legalnymi funkcjami emigracyjnymi a bandyckim podziemiem. Jego przywódcy starali się odciąć organizację od czynów tzw. elementów renegackich, które porywały loty międzynarodowe i odbywały kary więzienia za wymuszenia. Odpor wyznawał ideologię radykalnego nacjonalizmu, która tylko nieznacznie różniła się od ideologii Ustaše.

Najbardziej spektakularną akcją terrorystyczną Odry było porwanie samolotu TWA 355 w dniu 10 września 1976 roku. Akcja ta została zaplanowana przez Zvonko Bušića, ówczesnego lidera amerykańskiego oddziału Odoru. Porwania dokonał on wraz z czterema innymi chorwackimi terrorystami. Bušić podłożył również bombę na dworcu Grand Central w Nowym Jorku. Próba demontażu bomby zakończyła się wybuchem, w wyniku którego zginął jeden policjant, a trzech innych zostało rannych. Wszyscy terroryści poddali się, a Bušić został skazany na karę dożywotniego więzienia. Pozostali czterej terroryści zostali skazani na różne kary wieloletniego więzienia.

Serb Blagoje Jovović zastrzelił Ante Pavelicia w pobliżu Buenos Aires, Argentyna, 9 kwietnia 1957 roku. Pavelić został ranny, a później zmarł.

Inna organizacja terrorystyczna Ustaše, Chorwacka Komórka Rewolucyjna, Wydział Bruno Busica, 19 sierpnia 1981 roku dokonała zamachu bombowego na wydawnictwo R. S. Schullza w Percha nad jeziorem Starnberg w Niemczech. Grupa, która twierdzi, że ma siedzibę w Paryżu, użyła jednego kilograma szwajcarskiego dynamitu Mark 2. W następnym tygodniu zagroziła, że użyje jeszcze dwóch kilogramów, jeśli wydawnictwo opublikuje wspomnienia Tito.

• Niepodległe Państwo Chorwackie
• Ante Pavelić
• Obóz koncentracyjny w Jasenovacu