Chorwacki Narodowy Ruch Oporu (Odpor) — historia, zbrodnie i zamachy

Geneza i ideologia

Odpor powstał w kontekście rozrzuconych po świecie środowisk ustašowskich, które po II wojnie światowej nie pogodziły się z utratą państwowości i represjami ze strony komunistycznych władz Jugosławii. Organizacja łączyła skrajną ideologię nacjonalistyczną, antykomunistyczną i często rasistowską, niewiele różniącą się od ideologii przedwojennych i wojennych ugrupowań ustaśowskich. W praktyce Odpor odrzucał legalne sposoby walki i dopuszczał się działań zbrojnych, zamachów i aktów terroru.

Międzynarodowe powiązania i struktura

Podczas gdy Luburić kierował organizacją, Odpor utrzymywał regularne kontakty ze stowarzyszeniami weteranów i środowiskami skrajnie prawicowymi w Europie Zachodniej. Organizacja nawiązała szczególnie bliskie relacje z hiszpańskimi faszystowskimi weteranami z tzw. „Błękitnej Straży” oraz z grupami emigrantów chorwackich w Niemczech, Australii i Stanach Zjednoczonych. Odpor miał oddział w Australii (w Melbourne), który był połączony z centralą w Hiszpanii i innymi gałęziami ruchu ustaśkiego. Australijski odłam prowadzony był przez Ustaszę Srecko Blaz Rover.

"Jugosławię i Jugosławię uważamy za największe i jedyne zło, które spowodowało istniejącą klęskę [...] Dlatego każdą bezpośrednią lub pośrednią pomoc dla Jugosławii uważamy za zdradę narodu chorwackiego [...] Jugosławię należy zniszczyć - czy to z pomocą Rosjan, czy Amerykanów, komunistów, nie- i antykomunistów - z pomocą każdego, kto chce zniszczyć Jugosławię: zniszczoną przez dialektykę słowa, czy przez dynamit - ale za wszelką cenę zniszczoną".

Metody działania i przestępcze powiązania

Odpor angażował się w szerokie spektrum działań przestępczych: wymuszenia, porwania, próby zabójstwa, zamachy bombowe, akcje sabotażowe i inne formy terroryzmu oraz działalność przestępczą na rzecz finansowania swoich operacji. Po śmierci Luburicia przywódcy organizacji badali możliwości współpracy lub kontaktów z przestępczymi strukturami międzynarodowymi — pojawiały się doniesienia o próbach nawiązania powiązań z La Cosa Nostra, Tymczasową Irlandzką Armią Republikańską oraz chorwackimi grupami przestępczymi działającymi np. w rejonie San Pedro.

Najgłośniejsze akcje — porwanie lotu TWA i inne zamachy

Do najbardziej spektakularnych akcji Odporu należało porwanie 10 września 1976 roku samolotu Trans World Airlines lecącego z Nowego Jorku do Chicago (lot TWA 355). Pięciu porywaczy powiązanych z Odpor poprowadziło samolot do Nowej Fundlandii, następnie do Islandii, a ostatecznie do Paryża, zabierając pasażerów jako zakładników. W Nowym Jorku terroryści umieścili bombę na dworcu Grand Central Station i żądali, by ich żądania zostały spełnione. Po spełnieniu części żądań ujawniono lokalizację ładunku; podczas próby jego zneutralizowania bomba eksplodowała, zabijając jednego policjanta i raniąc kilku innych. Po dowiedzeniu się o ofierze porywacze poddali się francuskiej policji.

Przywódcy porwania, Zvonko Bušić i jego żona Julienne Bušić, zostali w maju 1977 roku skazani w USA na kary dożywotniego pozbawienia wolności za przestępstwa związane z piractwem lotniczym i morderstwem. Julienne Bušić została zwolniona warunkowo w 1989 roku. Zvonko Bušić na krótko zbiegł z więzienia 16 marca 1987 roku, ale został szybko ujęty. W 1994 roku nominacja Julienne Bušić na doradcę dyplomatycznego ambasadora Chorwacji w Stanach Zjednoczonych — dokonana przez prezydenta Franjo Tudjmana — wywołała protesty, m.in. ze strony Nowojorskiego Stowarzyszenia Policjantów (New York Patrolmen's Benevolent Association) oraz rodziny policjanta zabitego w zamachu na Grand Central Station. Zvonko Bušić został ostatecznie warunkowo zwolniony w lipcu 2008 i wydalony z USA do Chorwacji.

W 1980 roku Odpor przeprowadził serię zamachów bombowych w Stanach Zjednoczonych; według dostępnych informacji ataki te nie spowodowały ofiar śmiertelnych, choć były niebezpieczne i siały panikę. Wykaz ataków obejmuje m.in.:

• amerykańskie biuro jugosłowiańskiego banku (17 marca 1980);
• dom p.o. jugosłowiańskiego ambasadora (3 czerwca 1980 r.);
• Sąd Najwyższy Stanu Manhattan, Nowy Jork (23 stycznia 1981, bomba rurowa), o czym grupa powiadomiła wcześniej;
• biuro Yugoslavian Airlines w Nowym Jorku (4 lipca 1981);
• biuro biura podróży w Astorii, Nowy Jork (4 lipca 1982, bomba rurowa).

Ataki wymierzone w przedstawicieli Jugosławii i inne operacje

Odpor i powiązane z nim ugrupowania byli odpowiedzialni za szereg zamachów ukierunkowanych przeciwko jugosłowiańskim przedstawicielom i instytucjom na emigracji oraz wewnątrz Jugosławii. Wśród przypisywanych im operacji wymienia się m.in. zabójstwo ambasadora Vladimira Rolovicia, zamachy bombowe w kinach w Belgradzie, działania zbrojne w regionie Krajiny w okresie tzw. chorwackiej wiosny 1971 roku oraz zamach bombowy na JAT Flight 367 w 1972 roku. Wiele z tych wydarzeń miało duże znaczenie polityczne i przyczyniło się do zaostrzenia międzynarodowej reakcji wobec działających poza prawem ugrupowań emigracyjnych.

Reakcje prawne, zakazy i rozwiązanie

Władze kilku państw, analizując działalność Odporu, uznały organizację za terrorystyczną. Odpor został zakazany m.in. w Niemczech za działalność terrorystyczną, a wiele państw podejmowało działania wymierzone w jego struktury i finansowanie. Równocześnie przywódcy organizacji starali się czasem dystansować oficjalnie od najbardziej spektakularnych aktów „renegatów” — porywaczy lotów czy osób przeprowadzających zamachy — lecz w praktyce organizacja funkcjonowała na granicy między legalną działalnością emigracyjną a przestępczym podziemiem.

Odpor wydawał własne pismo, Drina, w którym publikowano propagandowe treści i komunikaty. Organizacja formalnie przestała istnieć w 1991 roku, w warunkach przemian politycznych związanych z rozpadem Jugosławii i powstaniem niezależnej Chorwacji.

Dziedzictwo i pamięć

Działalność Odporu pozostawiła trwały ślad w publicznej pamięci — zarówno poprzez przemoc i ofiary, jak i poprzez spory polityczne i moralne związane z rehabilitacją czy zatrudnianiem dawnych działaczy emigracyjnych. W wielu krajach przypadki powiązań między byłymi ugrupowaniami ustašowskimi a nowymi strukturami politycznymi lub administracyjnymi budziły kontrowersje i protesty. Analiza działalności Odporu jest istotna dla zrozumienia mechanizmów radykalizacji w środowiskach emigracyjnych oraz konsekwencji międzynarodowego terroryzmu politycznego drugiej połowy XX wieku.

Uwaga: W tekście zachowano oryginalne odnośniki i cytaty dokumentujące stanowiska organizacji oraz nazwiska uczestników najważniejszych wydarzeń. Ze względu na złożoność spraw i różnice w źródłach, w niektórych przypadkach szczegóły operacji i powiązań pozostają przedmiotem badań i debat historycznych.