Tymczasowa Irlandzka Armia Republikańska była irlandzką republikańską organizacją paramilitarną, która dążyła do zjednoczenia Irlandii poprzez użycie siły zbrojnej w celu usunięcia Irlandii Północnej ze Zjednoczonego Królestwa, działając przede wszystkim w okresie Kłopotów. Oddzieliła się od Irlandzkiej Armii Republikańskiej (IRA) w 1969 roku w wyniku podziału ruchu republikańskiego na frakcje „oficjalną” i „tymczasową” (Provisional). Jej działalność zbrojna została zawieszona w kilkukrotnych deklaracjach zawieszenia broni, kluczowo w 1994 i ponownie w 1997 roku; ostateczne złożenie broni przez część struktur PIRA ogłoszono w 2005 roku. Szacunki liczebności członków różnią się — w różnych okresach konfliktu mówiło się o kilku tysiącach, w niektórych źródłach pojawia się liczba około 10 000 na początku konfliktu, później — około 1 000 w 2002 r., z czego około 300 miało być w czynnej służbie.

Jej głównymi przeciwnikami były armia brytyjska, Royal Ulster Constabulary oraz lojalne grupy paramilitarne, takie jak Ulster Volunteers. Celem PIRA było usunięcie Irlandii Północnej z Wielkiej Brytanii i stworzenie socjalistycznej republiki w ramach zjednoczonej Irlandii. Organizacja dążyła do realizacji tych celów zarówno poprzez działania zbrojne (ataki, zamachy bombowe, zasadzki na siły bezpieczeństwa), jak i poprzez polityczne wpływy za pośrednictwem współpracujących ugrupowań politycznych.

Tymczasowa Irlandzka Armia Republikańska jest również określana jako IRA, PIRA, Provos lub przez swoich zwolenników jako Armia lub "RA". PIRA zazwyczaj określa swoich członków jako wolontariuszy. IRA jest notowana w Wielkiej Brytanii na mocy ustawy o terroryzmie z 2000 r. (Terrorism Act 2000). Jest ona również wymieniona jako organizacja nielegalna w Republice Irlandii. Stany Zjednoczone nie wymieniają IRA jako "zagranicznej organizacji terrorystycznej", ale włączają ją do kategorii "innych wybranych grup terrorystycznych, również uznawanych za mające znaczenie w globalnej wojnie z terroryzmem".

Pochodzenie i struktura

Powstanie PIRA wiązało się z kryzysem wewnątrz ruchu republikańskiego pod koniec lat 60. XX wieku, narastającymi napięciami między wspólnotami wierzącymi w zjednoczenie republikanskie a lojalistami broniącymi przynależności do Zjednoczonego Królestwa. Tymczasowa frakcja przyjęła strategię zbrojną jako główne narzędzie walki. Struktura organizacyjna była półjatrochiczna — z komórkami lokalnymi w Irlandii Północnej, strukturami komend i grupami operacyjnymi; istniała też wsparcie logistyczne i polityczne ze strony diaspor i sympatyków.

Działania i taktyki

  • PIRA stosowała różne formy działań zbrojnych: zamachy bombowe (w tym w centrach miast i w Anglii), ataki snajperskie, zasadzki, wysadzanie mostów i infrastruktury oraz napady na konwoje wojskowe i policyjne.
  • Wśród działań wymienia się także kampanie sabotażu i wymierzone akcje przeciwko przedstawicielom państwa oraz — kontrowersyjnie — ataki, w których ginęli także cywile, co wywoływało silną krytykę i oskarżenia o terroryzm.
  • Organizacja korzystała z sieci tuneli i ukryć, przerzutu broni oraz tajnych łańcuchów zaopatrzeniowych. Prowadzono również działania wywiadowcze i propagandowe, aby zyskać poparcie lokalnych społeczności.

Kluczowe wydarzenia

  • 1971–1972: nasilone starcia, internowania bez procesu i eskalacja przemocy; wydarzenia takie jak masakra w Derry (tzw. Bloody Sunday, 1972) miały istotny wpływ na radykalizację nastrojów i wzrost rekrutacji do PIRA.
  • 1981: strajki głodowe więźniów republikańskich, w tym śmierć Bobby’ego Sandsa — miały duże znaczenie polityczne i zwiększyły międzynarodową widoczność sprawy.
  • Lata 80. i 90.: kampanie w Irlandii Północnej i ataki w Wielkiej Brytanii (m.in. próba zamachu na rząd Margaret Thatcher w hotelu w Brighton w 1984) — część działań miała charakter strategiczny, by wpłynąć na politykę brytyjską.
  • 1994 i 1997: ogłoszenia zawieszeń broni przez PIRA, które otworzyły drogę do rozmów pokojowych.
  • 1998: Porozumienie wielkopiątkowe (Good Friday Agreement) — przełomowy dokument polityczny, który stworzył ramy dla procesu pokojowego i politycznej transformacji konfliktu.
  • 1998–2005: po porozumieniu powstały rozłamy; niektóre frakcje, jak Real IRA czy Continuity IRA, kontynuowały przemoc (najpoważniejsza tragedia po porozumieniu to zamach w Omagh w 1998 roku, dokonany przez organizację będącą odłamem ruchu republikańskiego, a nie przez główną strukturę PIRA).
  • 2005: PIRA ostatecznie zadeklarowała, że zakończyła kampanię zbrojną i przystąpiła do procesu dekonspiracji i składowania broni; międzynarodowe komisje potwierdziły usunięcie części uzbrojenia z użycia.

Polityczny wymiar

Ruch republikański działał nie tylko militarnie, lecz także politycznie — poprzez ugrupowania pokrewne, przede wszystkim Sinn Féin, które prowadziło kampanie wyborcze i negocjacje. Kluczowe postaci związane z procesem pokojowym to m.in. Gerry Adams i Martin McGuinness, którzy odegrali role negocjatorów i polityków przechodzących do legalnej polityki po porozumieniach pokojowych.

Ofiary, kontrowersje i konsekwencje

Konflikt pociągnął za sobą znaczące straty ludzkie i materiały. W działaniach zbrojnych ginęli żołnierze, policjanci, członkowie grup lojalistycznych, a także duża liczba cywilów. Działania PIRA były szeroko potępiane za użycie terroru, zabójstwa i zamachy; jednocześnie pojawiały się oskarżenia o kolaborację lub niewłaściwe działania niektórych elementów państwowych przeciwko społecznościom katolickim — kwestia ta była i pozostaje przedmiotem dochodzeń, debat i komisji śledczych.

Legalny status i spuścizna

IRA jest zakazana w Wielkiej Brytanii na mocy ustawy o terroryzmie z 2000 r. oraz w Republice Irlandii. Stany Zjednoczone klasyfikują ją wśród istotnych grup terrorystycznych w kontekście polityki antyterrorystycznej. Dziedzictwo PIRA jest złożone: z jednej strony przyczyniło się do zwrócenia uwagi na problematykę stosunków narodowościowych i praw politycznych w Irlandii Północnej, z drugiej — pozostawiło głębokie rany społeczne, ekonomiczne i polityczne. Proces pokojowy i instytucjonalne zmiany (między innymi reforma policji i powstanie Police Service of Northern Ireland — PSNI) były odpowiedzią na potrzebę stabilizacji i pojednania.

Pozycja dzisiaj

Oficjalne struktury PIRA utrzymują, że zakończyły kampanię zbrojną i że organizacja wycofała się z przemocy; mimo to, wciąż istnieją rozłamowe grupy, które kontynuują działania zbrojne i są przedmiotem działań służb bezpieczeństwa. Pamięć o konflikcie wpływa na politykę i stosunki społeczne w regionie do dziś, a budowa trwałego pokoju jest procesem ciągłym.