Irlandzka Armia Republikańska (IRA) — definicja, historia i konflikty
Irlandzka Armia Republikańska (IRA) — definicja, historia i konflikty: przegląd powstania, działań, rozłamów i The Troubles oraz wpływu na współczesną Irlandię.
Irlandzka Armia Republikańska (IRA) wywodzi się z irlandzkiego ruchu republikańskiego i historycznie ma korzenie w Irlandzkim Bractwie Republikańskim. Jej celem była likwidacja brytyjskiego panowania na wyspie i utworzenie zjednoczonego, niepodległego państwa irlandzkiego. W początkowym okresie IRA walczyła przeciwko armii brytyjskiej, prowadząc działania zbrojne podczas wojny o niepodległość (1919–1921) oraz w kontekście Powstania Wielkanocnego 1916 roku. Po podziale wyspy Irlandia i utworzeniu Wolnego Państwa w efekcie Traktatu Angielsko‑Irlandzkiego (1921), powstała Republika Irlandii na południu, natomiast część na północy pozostała pod zwierzchnictwem brytyjskim — co doprowadziło do dalszych rozłamów i kontynuacji działań zbrojnych w Irlandii Północnej.
Pochodzenie i wczesna działalność
Pierwotna organizacja, często określana po irlandzku jako Óglaigh na hÉireann, przeprowadzała działania partyzanckie, sabotaż i operacje wywiadowcze przeciwko władzom brytyjskim w latach 1919–1921. Konflikt zakończył się podpisaniem traktatu, który podzielił ruch republikański — część przyjęła kompromis i uczestniczyła w tworzeniu nowego państwa, inni odrzucili porozumienie i kontynuowali walkę, co doprowadziło do wojny domowej w Irlandii (1922–1923).
Podziały i ewolucja organizacji
- Początkowe podziały w latach 20. spowodowały rozdrobnienie organizacji; w kolejnych dekadach irlandzki ruch republikański wielokrotnie się dzielił i przekształcał.
- W drugiej połowie XX wieku najważniejszym rozłamem było powstanie Provisional IRA (PIRA) około 1969–1970 roku, które przyjęło bardziej militarną i aktywistyczną strategię podczas konfliktu znanego jako „The Troubles”.
- Istniały także inne frakcje, m.in. Official IRA, a po porozumieniach z lat 90. i zakończeniu dużej kampanii zbrojnej – organizacje odłamowe, takie jak Continuity IRA i Real IRA, które nie zaakceptowały warunków procesu pokojowego.
The Troubles i kampania zbrojna
Okres „The Troubles” (konflikt głównie w Irlandii Północnej od końca lat 60. do podpisania Porozumienia Wielkopiątkowego w 1998 r.) charakteryzował się przemocą polityczną, atakami bombowymi, zabójstwami, starciami z siłami porządkowymi oraz napięciami społecznymi. PIRA prowadziła kampanię zbrojną zarówno na terenie Północnej Irlandii, jak i w Wielkiej Brytanii, jednocześnie rozwijając zaplecze polityczne reprezentowane przez Sinn Féin. Działania te przyniosły znaczące straty ludzkie i materialne po obu stronach konfliktu.
Proces pokojowy i współczesność
W latach 90. rozpoczęto negocjacje, które doprowadziły do zawieszeń broni i w końcu do Porozumienia Wielkopiątkowego (Good Friday Agreement) w 1998 r. Kluczowe elementy porozumienia to polityczna reprezentacja, reformy bezpieczeństwa, uwolnienie więźniów i mechanizmy współpracy między społecznościami. Po porozumieniu większość członków PIRA złożyła broń i przestała prowadzić kampanię zbrojną; proces deeskalacji nadzorowały międzynarodowe organy, a także dokonano dekomisowania uzbrojenia.
Jednakże niektóre odłamy odrzuciły porozumienie i kontynuowały działalność zbrojną w mniejszej skali — przykładem są Real IRA (odpowiedzialna m.in. za zamach w Omagh w 1998 r.) i Continuity IRA. Współcześnie główny nurt republikanizmu funkcjonuje przede wszystkim w ramach działalności politycznej Sinn Féin, natomiast kwestie związane z granicą, tożsamością i pamięcią historyczną pozostają w politycznej debacie.
Taktyka, struktura i skutki
IRA stosowała różnorodne taktyki: działania partyzanckie, zasadzki, wysadzanie infrastruktury, zamachy bombowe i selektywne zabójstwa. Organizacja operowała w strukturach komórkowych, co utrudniało rozpracowanie jej sieci. Działania IRA miały długotrwałe konsekwencje społeczne, polityczne i prawne — wpłynęły na stosunki irlandzko‑brytyjskie, politykę wewnętrzną Irlandii Północnej oraz życie wielu rodzin dotkniętych przemocą.
Podsumowując, termin „IRA” odnosi się historycznie do różnych ugrupowań i frakcji o wspólnym celu zjednoczenia Irlandii, lecz różniących się metodami i podejściem do polityki. Dziś największy nacisk kładzie się na rozwiązania polityczne i pojednanie, choć pamięć o latach konfliktu oraz podziały towarzyszą społeczeństwu nadal.
Kolumna latająca Seána Hogana podczas wojny o niepodległość.
Oryginalna IRA
Irlandzka Armia Republikańska (irlandzki: Óglaigh na hÉireann) powstała z połączenia części Bractwa Irlandzkiego z milicją Irlandzkiej Armii Obywatelskiej po Powstaniu Wielkanocnym 1916 roku.
Po jednostronnym ogłoszeniu niepodległości przez parlament irlandzki w 1919 r., IRA kontynuowała wojnę przeciwko brytyjskiej okupacji w ramach tzw. irlandzkiej wojny o niepodległość. Zakończyła się ona w 1921 r. podpisaniem traktatu angielsko-irlandzkiego, który podzielił wyspę na Republikę Irlandii i Irlandię Północną. Podpisanie traktatu doprowadziło do rozłamu w IRA pomiędzy tymi, którzy byli przeciwni traktatowi, a tymi, którzy byli za jego przyjęciem. Doprowadziło to do bardzo gorzkiej wojny domowej, w której po różnych stronach stanęli dawni przyjaciele, a nawet członkowie rodzin. IRA przegrała wojnę domową, ale grupa nie zniknęła i nadal walczyła z Wielką Brytanią.
The Troubles
W latach 30-tych lewicowa grupa odniosła pewien sukces w przezwyciężeniu podziału między katolikami i protestantami w Irlandii Północnej[]. Odmowa IRA-Leadership, do współpracy z tym kursem, doprowadziła do dalszego podziału. Frank Ryan poprowadził część Kongresu-grupy po Hiszpanii, gdzie są w hiszpańskiej wojnie domowej przeciwko generałowi Francisco Franco. []
Brutalna akcja policji przeciwko ruchowi na rzecz praw obywatelskich w Irlandii Północnej oraz naloty lojalistycznych paramilitarystów w 1967 r. sprawiły, że IRA ponownie pojawiła się na mapie. W tym czasie i do końca lat 80-tych północnoirlandzcy katolicy znajdowali się w próżni prawnej i byli de facto bezbronni wobec kaprysów oficjalnych, wspieranych przez Wielką Brytanię nordir-protestanckich sił policyjnych i grup paramilitarnych[]. Otwarta przemoc do morderstw, tortury, otwarte oskarżenia, zniesławienia i wykluczenie wykwalifikowanych szkoleń i urzędów publicznych były latami normalności dla północnoirlandzkich katolików[]. IRA uzyskała poparcie dużej części ludności katolickiej i niemalże miała status "siły ochraniającej". Przemoc popierali także niektórzy Irlandczycy-Amerykanie.
W latach 60-tych, były różnice między wojskiem a Provisionals zorientowane raczej Marksistowskiej teorii zorientowanych urzędników. Spowodowało to 1969 do ponownego podziału na Provisional Irish Republican Army PIRA i "oficjalnej" grupy OIRA, który jest silny w ruchu praw obywatelskich zorientowanych. "Oficjalne" skrzydło IRA nigdy formalnie nie rozwiązało się, ale de facto od około 1980 roku nie ma już znaczenia. W ciągu 80 lat zmieniło się przywództwo Provisional IRA, zamiast weteranów z południa na młodszych działaczy z Irlandii Północnej na kluczowe stanowiska. Na czele Sinn Féin stanął Gerry Adams, partia wyraźnie lewicowa. W 1993 r. zainicjował on wspólnie z socjaldemokratą Johnem Hume'em proces pokojowy, w sierpniu 1994 r. IRA zawarła jednostronne zawieszenie broni, co było warunkiem koniecznym do powstania Porozumienia Wielkopiątkowego. Pomimo zawieszenia broni, IRA pozostała aktywna, choć nie walczyła.
W ostatnim stanie wojny utrzymały się tylko dwie małe grupy odłamowe: Real IRA i Continuity IRA. Kiedy samochód atak bombowy grupy odłamowej, która nazywa się "Real IRA", w sierpniu 1998 roku, w Irlandii Północnej Omagh były w sumie 29 osób zabitych. W dniu 28 lipca 2005 r., koniec zbrojnych działań wojennych IRA. "Wszyscy IRA-żołnierze zostali poinstruowani, aby złożyć broń", czytamy w oświadczeniu z dni IRA, i kontynuował: "Wierzymy, że istnieje teraz alternatywna droga, (...) brytyjskie rządy w naszym kraju do końca. "W dniu 26 września 2005 r., całkowite rozbrojenie IRA przez szefa komisji rozbrojeniowej, kanadyjski generał John de Chastelain, ogłosił. Dwóch pastorów, jeden katolicki, drugi protestancki, było obecnych przy niszczeniu broni, nie pozwolono na zrobienie żadnych zdjęć ani nagrań wideo jako dowodu. W dniu 29 października 2005 r. Gerry Adams powiedział, że kampania IRA "wyraźnie dobiegła końca".
Pytania i odpowiedzi
P: Skąd pochodzi Irlandzka Armia Republikańska?
O: Irlandzka Armia Republikańska lub IRA wywodzi się z Irlandzkiego Bractwa Republikańskiego.
P: Jaki był cel Irlandzkiej Armii Republikańskiej?
Irlandzka Armia Republikańska walczyła przeciwko armii brytyjskiej, aby uzyskać wolność dla Irlandii w irlandzkiej wojnie o niepodległość.
P: Co stało się po walce IRA i uzyskaniu niepodległości przez Republikę Irlandii?
O: Po walce IRA wyspa Irlandia została podzielona, a Republika Irlandii uzyskała niepodległość.
P: Czy IRA nadal istniała po uzyskaniu niepodległości przez Republikę Irlandii?
O: Tak, IRA rozpadła się, a niektóre jej części były zaangażowane w walki w Irlandii Północnej zwane "Kłopotami".
P: Jaka jest obecna nazwa oryginalnej IRA?
O: Oryginalna IRA nazywa się teraz ná Óglaigh na hÉireann.
P: Jakich taktyk używała druga IRA, aby osiągnąć zjednoczoną Irlandię wolną od brytyjskich rządów?
O: Inne IRA stosowały taktykę partyzancką, aby osiągnąć zjednoczoną Irlandię wolną od rządów brytyjskich.
P: Jakie jest znaczenie irlandzkiego wyrażenia ná Óglaigh na hÉireann?
O: Znaczenie irlandzkiego wyrażenia ná Óglaigh na hÉireann to "Żołnierze Irlandii".
Przeszukaj encyklopedię