Współrzędne: 51°01′20″N 11°14′53″E / 51.02222°N 11.24806°E / 51.0222222; 11.24806
Lokalizacja i powstanie
Obóz koncentracyjny w Buchenwaldzie był nazistowskimobozem koncentracyjnym podczas II wojny światowej. Położony był na wzgórzach niedaleko miasta Weimar, w centralnej części Niemiec. W języku niemieckim obóz ten nosił nazwę Konzentrationslager (KZ) Buchenwald. Został zbudowany w 1937 r. i funkcjonował do 1945 r. Buchenwald był jednym z pierwszych i największych obozów koncentracyjnych wybudowanych w Niemczech; od początku przyjmował przede wszystkim więźniów politycznych, a z czasem także inne grupy prześladowanych.
Charakter obozu i kategorie więźniów
Naziści przywozili do Buchenwaldu ludzi z całej Europy oraz z terenów zajętych przez III Rzeszę, w tym z Związku Radzieckiego. Wśród więźniów znajdowali się m.in. Polacy, Żydzi, Romowie i Sinti, jeńcy radzieccy, świadkowie Jehowy, osoby skazywane za homoseksualizm oraz przeciwnicy polityczni reżimu. Szacuje się, że przez obóz przeszło łącznie około 250 000 osób; dokładne liczby nie są znane, a ofiar śmiertelnych było dziesiątki tysięcy.
Warunki życia i przymusowa praca
Więźniowie Buchenwaldu podlegali surowej dyscyplinie, bili ich strażnicy SS, panowała głód, choroby i skrajne wycieńczenie. Wielu zmarło z powodu wycieńczenia, chorób zakaźnych, egzekucji lub brutalnego traktowania. Więźniów wykorzystywano do więźniami prac przymusowo w zakładach przemysłowych i fabrykach produkujących fabrykach broni oraz części dla przemysłu wojennego. Obóz obsługiwał także rozległą sieć podobozów (satellite camps), w których zatrudniano więźniów przy budowach, w kopalniach i w przedsiębiorstwach prywatnych współpracujących z reżimem.
Oppresja, zbrodnie i wybrane osoby odpowiedzialne
W Buchenwaldzie dochodziło do licznych zbrodni: mordów, maltretowania, kontrowersyjnych eksperymentów medycznych oraz grabieży mienia więźniów. Kierownictwo obozu i niektórzy członkowie załogi dopuścili się przestępstw wojennych i okrucieństw, za co część z nich została pociągnięta do odpowiedzialności po wojnie podczas procesów m.in. przed trybunałami alianckimi.
Opór więźniów i wyzwolenie
Pomimo terroru działały w obozie organizacje konspiracyjne i więźniowskie grupy oporu, które organizowały sabotaż, ukrywanie osób prześladowanych oraz dokumentowanie zbrodni. W ostatnich tygodniach wojny, gdy front zbliżał się do Niemiec, władze niemieckie planowały masowe egzekucje i marsze śmierci. Dzięki działaniom konspiracji i determinacji więźniów wiele osób przeżyło. Buchenwald został wyzwolony przez siły amerykańskie 11 kwietnia 1945 r.; w momencie wejścia aliantów obóz był w tragicznym stanie — znaleziono tam tysiące chorych i zmarłych.
Okres powojenny: obóz NKWD
Po zakończeniu działań wojennych i zajęciu części Niemiec przez aliantów, alianci i Związek Radziecki przejęli różne obszary. Alianci i przede wszystkim Sowiety wykorzystywali infrastrukturę Buchenwaldu po wojnie: od 1945 do 1950 roku obszar obozu funkcjonował jako obóz specjalny NKWD nr 2, służący do internowania osób podejrzanych o kolaborację lub inne przewinienia wobec władz radzieckich. (NKWD było radziecką organizacją policyjną, która zarządzała obozem). 6 stycznia 1950 r. sowieckie władze przekazały teren Buchenwaldu Wschodnioniemieckiemu Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, które wykorzystywało go dalej do różnych celów administracyjnych i więziennych.
Pamięć, pomnik i muzeum
Dziś to, co pozostało z Buchenwaldu, jest pomnikiem. Znajduje się tam również muzeum, które dokumentuje historię obozu, losy więźniów oraz mechanizmy funkcjonowania systemu obozów koncentracyjnych. Na terenie pamięci zachowano oryginalne budynki obozowe, krematorium, bramę z napisem „Jedem das Seine” (gorzko przypominającą o ideologii i cynizmie oprawców) oraz duże pomniki upamiętniające ofiary. W miejscu pamięci działają wystawy, archiwa i programy edukacyjne skierowane do szkół i zwiedzających z całego świata; corocznie odbywają się uroczystości pamięci i spotkania byłych więźniów.
Procesy sądowe i upamiętnienie ofiar
Po wojnie część członków administracji obozu i SS została osądzona w procesach karnych (m.in. podczas procesów w Dachau i innych trybunałach). Społeczność międzynarodowa oraz Niemcy po 1945 r. prowadziły działania mające na celu zachowanie pamięci o ofiarach i edukację przyszłych pokoleń o zagrożeniach płynących z totalitaryzmu.
Informacje o Buchenwaldzie są przedmiotem badań historycznych, a także licznych relacji i wspomnień byłych więźniów. Zrozumienie tej historii jest elementem przeciwdziałania zapomnieniu i negowaniu zbrodni dokonanych w czasie II wojny światowej.
