Dwudziesta piąta poprawka (Poprawka XXV) do Konstytucji Stanów Zjednoczonych mówi, że jeśli Prezydent nie jest w stanie wykonywać swoich obowiązków, Wiceprezydent staje się Prezydentem. Może się to zdarzyć tylko na chwilę, jeśli Prezydent jest chory lub niepełnosprawny przez krótki czas. Może się to również zdarzyć do końca kadencji Prezydenta (czasu sprawowania urzędu), jeśli Prezydent zmarł, zrezygnował lub stracił pracę.

Dwudziesta piąta poprawka mówi również o tym, co powinno się stać, jeśli na stanowisku wiceprezydenta jest "wakat" (czyli nie ma wiceprezydenta).

Poprawka została ratyfikowana przez stany i stała się częścią Konstytucji USA 10 lutego 1967 roku.

Główne postanowienia (przegląd)

  • Sekcja 1 — jeżeli prezydent umiera, rezygnuje lub zostaje usunięty z urzędu, wiceprezydent zostaje prezydentem.
  • Sekcja 2 — jeżeli stanowisko wiceprezydenta jest puste, prezydent nominuje nowego wiceprezydenta, który obejmuje urząd po zatwierdzeniu przez większość głosów obu izb Kongresu.
  • Sekcja 3 — prezydent może tymczasowo przekazać wykonywanie obowiązków wiceprezydentowi (staje się on "acting president"), wysyłając pisemne oświadczenie przewodniczącemu Senatu i przewodniczącemu Izby Reprezentantów, że jest niezdolny do pełnienia obowiązków; po ustąpieniu przeszkody prezydent przesyła pismo o przywróceniu władzy.
  • Sekcja 4 — jeśli wiceprezydent i większość głównych urzędników wykonawczych (najczęściej rozumianych jako członkowie gabinetu) stwierdzą, że prezydent jest niezdolny, mogą wysłać pisemne oświadczenie do przewodniczących obu izb, po czym wiceprezydent staje się acting president. Jeśli prezydent zaprzeczy tej niezdolności, spór rozstrzyga Kongres — potrzeba dwóch trzecich głosów w obu izbach, aby utrzymać acting president przy władzy.

Szczegóły procedur

  • Sekcja 2 wprowadziła formalny mechanizm uzupełniania wakatu na stanowisku wiceprezydenta — jest to procedura nominacji przez prezydenta i zatwierdzenia przez Kongres (obie izby osobno). Dzięki temu uniknięto długotrwałych wakatów.
  • Sekcja 3 to dobrowolne, tymczasowe przekazanie władzy przez samego prezydenta (np. podczas znieczulenia ogólnego przy operacji). Procedura jest prosta — pisemne oświadczenie i powrót do pełnienia obowiązków po wysłaniu kolejnego oświadczenia.
  • Sekcja 4 jest mechanizmem przymusowego przejęcia wykonywania obowiązków przez wiceprezydenta, gdy prezydent nie jest w stanie lub odmawia ustąpienia. Jeśli prezydent sprzeciwia się twierdzeniom wiceprezydenta i gabinetu, Kongres musi zebrać się (jeśli nie jest w sesji — w ciągu 48 godzin) i w ciągu 21 dni podjąć decyzję; aby utrzymać wiceprezydenta jako acting president, wymagane jest poparcie dwóch trzecich członków obu izb.

Przykłady zastosowania

  • Wypełnianie wakatu wiceprezydenta (Sekcja 2): 1973 r. — po rezygnacji Spiro Agnew, Richard Nixon nominował Geralda Forda na wiceprezydenta; Ford został zatwierdzony przez Kongres. W 1974 r., po rezygnacji Nixona, Ford objął urząd prezydenta i nominował Nelsona Rockefellera na wiceprezydenta, który także został zatwierdzony.
  • Tymczasowe przekazanie władzy (Sekcja 3): Ronald Reagan przekazał tymczasowo władzę George'owi H. W. Bushowi 13 lipca 1985 r. podczas operacji; George W. Bush przekazał władzę Dickowi Cheneyowi dwukrotnie (w 2002 i 2007) na czas procedur medycznych. W każdym z tych przypadków władza została zwrócona po krótkim czasie.
  • Sekcja 4 nigdy nie była użyta do trwałego usunięcia prezydenta ani do formalnego przeniesienia pełni władzy przeciwko woli urzędującego prezydenta.

Znaczenie i kontrowersje

Poprawka XXV usunęła wiele prawnych niejasności dotyczących sukcesji i tymczasowej niezdolności prezydenta, co stało się pilne zwłaszcza po zabójstwie Johna F. Kennedy'ego w 1963 roku. Zapewnia ciągłość władzy wykonawczej, określając jasne procedury zarówno dla przejęcia urzędu na stałe, jak i na czas określony.

Jednocześnie niektóre elementy poprawki budzą pytania i kontrowersje: co dokładnie oznacza „główni urzędnicy wykonawczy” (czy to tylko członkowie gabinetu, czy także inne osoby), jakie powinny być standardy oceny „niezdolności” i jak polityczne mogą być decyzje podejmowane na mocy Sekcji 4. Kongres ma jednak możliwość ustawowego doprecyzowania niektórych kwestii.

Podsumowanie

Dwudziesta piąta poprawka jest kluczowym elementem konstytucyjnego systemu USA, gwarantującym uporządkowaną następczość i mechanizmy tymczasowego przekazywania władzy prezydenckiej. Umożliwia uzupełnianie wakatów na stanowisku wiceprezydenta oraz przewiduje procedury na wypadek czasowej lub trwałej niezdolności prezydenta do pełnienia obowiązków.