Bastyda to ufortyfikowane, planowane miasto średniowieczne, budowane głównie na południu Francji. Większość bastydów powstała w okresie między rokiem 1229 a 1373 — w czasie, który nastąpił po krucjacie albigeńskiej i poprzedzał wojnę stuletnią. Szacuje się, że dziś zachowało się około 400 bastydów. Charakterystyczne cechy to centralny plac (rynek) oraz prostokątny, regularny układ ulic — tzw. plan w kratę. Na rynku domy często mają arkady i halle (konstrukcje targowe), które służyły do handlu i spotkań społecznych. Lokalizowano je zwykle w miejscach łatwych do obrony, na przykład na szczycie wzgórza lub na otwartej równinie.

Bastydy powstawały na różnych zasadach — były zakładane przez feudałów, opactwa, miasta lub króla. Zakładanie wiązało się z wydaniem przywileju (tzw. „charte” lub dokument lokacyjny), określającego prawa osadników, podziały działek i zasady opodatkowania. Państwo lub założyciel oferowali często ulgowe warunki dla przyciągnięcia mieszkańców: wolniznę podatkową na kilka lat, prawo własności działki po określonym czasie czy ochronę prawną. Dzięki temu bastydy pełniły funkcje:

  • obronne — mury, bramy, czasem wieże i ziemne wały;
  • gospodarcze — centralne targowiska, rzemiosło i handel;
  • administracyjne — siedziby lokalnej władzy, system prawny regulowany przez kartę lokacyjną;
  • osadnicze — repopulacja terenów zniszczonych konfliktami oraz rozwój rolnictwa i handlu.
Na rynku zwykle mieściła się hala targowa (często pod arkadami), kościół znajdował się zazwyczaj w jednej z osi lub przy placu, a domy budowano zgodnie z regularnym podziałem działek — długie i wąskie parcele prostopadłe do ulicy.

Typowe elementy architektoniczne i urbanistyczne bastydy to: prostopadłe ulice tworzące regularny plan, centralny plac rynkowy, arkadowe fasady przy rynku, murowane domy lub domy z murem pruskim (szachulcowe), mury obronne z bramami oraz parcele wydzielane w jednakowych działkach (tzw. „lotissements”). Nie wszystkie bastydy były silnie ufortyfikowane — stopień umocnień zależał od położenia oraz zasobów założyciela.

Przykłady klasycznych bastydów to m.in. Monpazier, Domme, Monflanquin, Villefranche-de-Rouergue czy Villeneuve-sur-Lot. W literaturze i turystyce czasem wymienia się również Carcassonne i Andora la Vella, ale warto zaznaczyć, że Carcassonne jest raczej rozbudowaną cytadelą i zespołem zabudowy obwarowanej o dłuższej historii niż typowa bastyda, a Andora la Vella ma odmienny rozwój urbanistyczny i nie jest klasyczną bastydą południowej Francji.

Dziś wiele bastydów jest dobrze zachowanych i stanowi ważny element dziedzictwa kulturowego regionu — są atrakcją turystyczną, a niektóre obszary zostały objęte ochroną konserwatorską lub wpisane na listy dziedzictwa. Zachowane planowanie przestrzenne bastyd umożliwia badania nad średniowieczną urbanistyką, gospodarką oraz formami osadnictwa i wciąż wpływa na krajobraz południowej Francji.