Ordowik — przegląd, charakterystyka i znaczenie okresu ordowickiego

Paleogeografia

W ordowiku poziom morza był wysoki. Największą rolę odgrywały płytkie (<50 m) morza śródlądowe, czego dowody zachowały się w skałach.

W ordowiku kontynenty południowe połączyły się w jeden kontynent zwany Gondwaną. Gondwana rozpoczęła ten okres na równikowych szerokościach geograficznych i w miarę upływu czasu dryfowała w kierunku bieguna południowego. We wczesnym ordowiku kontynenty Laurentia (dzisiejsza Ameryka Północna), Syberia i Baltica (dzisiejsza Europa Północna) były jeszcze niezależnymi kontynentami.

Geochemia

Ordowik był okresem geochemii morza kalcytowego, w którym kalcyt niskomagnezowy był głównym morskim osadem węglanu wapnia.

Przez większą część ordowiku życie nadal kwitło, ale pod koniec tego okresu nastąpiło wymieranie końcoworzędowe, które poważnie dotknęło formy planktonowe, takie jak konodonty, graptolity i niektóre grupy trylobitów. Poważnie ucierpiały też ramienionogi, mszywioły i szkarłupnie, a stożkowate nautiloidy wymarły całkowicie, z wyjątkiem rzadkich form sylurskich.

Wymierania mogły być spowodowane przez epokę lodowcową, która wystąpiła pod koniec ordowiku: koniec ordowiku był jednym z najzimniejszych okresów w ciągu ostatnich 600 milionów lat historii Ziemi.

Fauna

Ogólnie rzecz biorąc, fauna, która pojawiła się w ordowiku, wyznaczyła kierunek rozwoju na resztę paleozoiku. W faunie dominowały zwierzęta żyjące w zawiesinie, głównie o krótkich łańcuchach pokarmowych. System ekologiczny osiągnął nowy poziom złożoności, znacznie przekraczający poziom fauny kambryjskiej.

Ordowik, choć mniej znany od eksplozji kambryjskiej, charakteryzował się nie mniej niezwykłą radiacją adaptacyjną. Liczebność rodzajów morskich wzrosła czterokrotnie, w wyniku czego powstało 12% całej znanej fauny morskiej fanerozoiku. Kolejną zmianą w faunie był silny wzrost liczby organizmów żywiących się filtrami. Dominującą rolę odgrywały tu ramienionogi, głowonogi i krynoidy. Zwłaszcza ramienionogi przegubowe w dużej mierze zastąpiły trylobity w zbiorowiskach szelfowych. Ilustruje to znacznie większą bioróżnorodność organizmów wydzielających skorupy węglanowe w ordowiku w porównaniu z kambrem. Choć koralowce samotne pochodzą co najmniej z kambru, koralowce tworzące rafy pojawiły się we wczesnym ordowiku.

Mięczaki, które pojawiły się w kambrze, a nawet w ediakaranie, stały się powszechne i zróżnicowane, zwłaszcza małże, ślimaki i głowonogi nautiloidalne. W oceanach kwitły nieistniejące już zwierzęta morskie zwane graptolitami. Pojawiły się nowe cystoidy i krynoidy.

Długo sądzono, że pierwsze prawdziwe kręgowce (ryby - Ostrakodermy) pojawiły się w ordowiku, ale ostatnie odkrycia w Chinach wskazują, że prawdopodobnie powstały one w dolnym kambrze. Pierwsze Gnathostomata (ryby szczękoczułe) pojawiły się w górnym ordowiku.

W środkowym ordowiku nastąpił duży wzrost liczby organizmów bioerodujących (drążących skorupy i skały). Zjawisko to znane jest jako rewolucja bioerozyjna ordowiku. Odznacza się ona nagłą obfitością skamieniałości śladowych z twardego podłoża.

W dolnym ordowiku do trylobitów dołączyło wiele nowych ramienionogów, mezozoanów, planktonicznych graptolitów i konodontów oraz wiele rodzajów mięczaków i szkarłupni, w tym ophiuroidy ("kruche gwiazdy") i pierwsze gwiazdy morskie. Niemniej jednak trylobitów było nadal dużo, a wszystkie późnokambryjskie rzędy kontynuowały swoją działalność i dołączyła do nich nowa grupa Phacopida. Pojawiły się też pierwsze dowody na istnienie roślin lądowych.

Trylobity z ordowiku bardzo różniły się od swoich poprzedników z kambru. Wiele trylobitów wykształciło dziwaczne kolce i guzki do obrony przed drapieżnikami, takimi jak prymitywne rekiny i nautiloidy. Inne trylobity ewoluowały, stając się formami pływającymi. Niektóre trylobity wykształciły nawet łopatopodobne pyski do przeorywania mulistego dna morskiego. Niektóre trylobity, takie jak Asaphus kowalewski, wykształciły długie gałki oczne pomagające w wykrywaniu drapieżników, podczas gdy oczy innych trylobitów w przeciwieństwie do nich całkowicie zanikły.

Niedawne odkrycie typów Burgess Shale

Słynna fauna Burgess Shale znika w środkowym kambrze. Obecnie wiadomo, że nie wyginęła, lecz przetrwała i rozwijała się w sprzyjających okolicznościach. W formacji Fezouata w Maroku odkryto niedawno lagerstätte (złoże wyjątkowo zachowanych skamieniałości). Miejsce to zawiera niezwykłe skamieniałości zwierząt o miękkich ciałach z błotnistego dna oceanu. Fauna obejmuje również niektóre twarde zwierzęta, takie jak kraby podkowiaste. Prawdopodobnie warunki niskotlenowe ograniczały drapieżniki i padlinożerców do minimum.