Krinoidy to klasa szkarłupni. Mają dwie formy: lilie morskie — formy łodygowe przytwierdzone do dna morskiego, oraz gwiazdy piórowe — zwykle wolno żyjące, niezwiązane trwale z podłożem.

Budowa

Typowa budowa krinoida odzwierciedla pięciokrotną symetrię typową dla szkarłupni, ale u wielu gatunków ramiona wielokrotnie się rozgałęziają, dając znacznie więcej niż pięć ramion. Na górnej powierzchni znajduje się otwór gębowy, otoczony ramionami żernymi. Główne elementy budowy to:

  • Kaliks (czaszka) — centralna część ciała zawierająca narządy wewnętrzne.
  • Łodyga — u lilii morskich długi, segmentowany trzon zbudowany z krążkowatych elementów zwanych kolumnalami; umożliwia przytwierdzenie do podłoża.
  • Cirr i stopy (podia) — u gwiazd piórowych pojawiają się cirri (haczykowate przyrostki) służące przyczepianiu się do podłoża, a ramiona i ich drobne odgałęzienia (pinnuły) są pokryte rzęskami i rurkowatymi nóżkami (podia), tworząc rowki ambulakralne do transportu pokarmu.
  • Ramiona — długie, często pierzaste, służą do wychwytywania planktonu i detrytusu.

Odżywianie i zachowanie

Krinoidy są filtratorami — wychwytują pokarm z wody za pomocą swoich ramion. Rzęski i specjalne wydzieliny pomagają zadrugać cząstki pokarmowe i przemieszczać je wzdłuż rowków ambulakralnych do otworu gębowego. Lilie morskie zwykle pozostają przytwierdzone do podłoża, podczas gdy gwiazdy piórowe potrafią się przemieszczać: chodzą po dnie, przyczepiają się cirri lub nawet pływają, energicznie poruszając ramionami.

Rozmnażanie i rozwój

Większość krinoidów rozmnaża się płciowo przez uwalnianie gamet do wody. Z zapłodnionych jaj rozwijają się wolno pływające larwy (u krinoidów najczęściej larwa doliolaria), które po pewnym czasie osiadają i przechodzą metamorfozę w formę młodocianą. U wielu gatunków młode osobniki początkowo mają łodygę, a u gwiazd piórowych następuje późniejsze odłączenie się od niej, co prowadzi do bezłodygowego trybu życia.

Występowanie i środowisko

Wszystkie krynoidy są morskie. Występują od płycizn aż do głębokości przekraczających 6000 metrów. Preferują twarde podłoża (skały, rafy, ściany skalne), choć niektóre gatunki zasiedlają miękkie osady. Dzięki różnorodności form zajmują różne nisze ekologiczne — od epifauny płytszych wód po gatunki głębinowe.

Historia kopalna i znaczenie geologiczne

Krynoidy mają długą i dobrze udokumentowaną historię kopalną. Były jednymi z pierwszych szkarłupni pojawiających się w zapisie kopalnym, a ich rekord sięga wczesnych etapów paleozoiku. Były niezwykle powszechne w paleozoiku, zwłaszcza w okresie karbonu, kiedy to niektóre skały wapienne składały się niemal w całości z odłamków krinoidów — tworząc tzw. wapienie krinoidowe. Masowe wymierania, m.in. pod koniec permu, znacząco zmieniły faunę krinoidów, choć grupa przetrwała i później dała początek współczesnym formom.

Różnorodność i przykłady

Współczesne krinoidy obejmują zarówno formy łodygowe, jak i wolno żyjące. Do ciekawszych przykładów w piśmiennictwie kopalnym należą rozległe "lasy" krinoidów tworzone w jurze przez rodzaje takie jak Pentacrinites, natomiast wśród współczesnych gwiazd piórowych popularne są rodzaje z rzędu Comatulida (np. Antedon), dobrze znane z mórz umiarkowanych i tropikalnych.

Znaczenie i ciekawostki

  • Krinoidy są cennymi skamieniałościami dla paleontologów — pomagają datować skały i rekonstruować dawne środowiska morskie.
  • Potrafią odrzucać (autotomizować) ramiona w sytuacji zagrożenia i potem je regenerować.
  • Wiele gatunków jest wrażliwych na zmiany środowiskowe, takie jak zanieczyszczenia czy niszczenie siedlisk dna morskiego.

Podsumowując, krinoidy to grupa szkarłupni o charakterystycznej budowie i bogatej historii kopalnej, ważna zarówno dla współczesnych ekosystemów morskich, jak i dla badań geologicznych i paleontologicznych.