Krinoidy - lilie morskie i gwiazdy piórowe: budowa, występowanie i historia
Krinoidy — fascynacja paleontologii: budowa, lilie morskie i gwiazdy piórowe, występowanie w morzach i ich długa historia od paleozoiku.
Krinoidy to klasa szkarłupni. Mają dwie formy: lilie morskie — formy łodygowe przytwierdzone do dna morskiego, oraz gwiazdy piórowe — zwykle wolno żyjące, niezwiązane trwale z podłożem.
Budowa
Typowa budowa krinoida odzwierciedla pięciokrotną symetrię typową dla szkarłupni, ale u wielu gatunków ramiona wielokrotnie się rozgałęziają, dając znacznie więcej niż pięć ramion. Na górnej powierzchni znajduje się otwór gębowy, otoczony ramionami żernymi. Główne elementy budowy to:
- Kaliks (czaszka) — centralna część ciała zawierająca narządy wewnętrzne.
- Łodyga — u lilii morskich długi, segmentowany trzon zbudowany z krążkowatych elementów zwanych kolumnalami; umożliwia przytwierdzenie do podłoża.
- Cirr i stopy (podia) — u gwiazd piórowych pojawiają się cirri (haczykowate przyrostki) służące przyczepianiu się do podłoża, a ramiona i ich drobne odgałęzienia (pinnuły) są pokryte rzęskami i rurkowatymi nóżkami (podia), tworząc rowki ambulakralne do transportu pokarmu.
- Ramiona — długie, często pierzaste, służą do wychwytywania planktonu i detrytusu.
Odżywianie i zachowanie
Krinoidy są filtratorami — wychwytują pokarm z wody za pomocą swoich ramion. Rzęski i specjalne wydzieliny pomagają zadrugać cząstki pokarmowe i przemieszczać je wzdłuż rowków ambulakralnych do otworu gębowego. Lilie morskie zwykle pozostają przytwierdzone do podłoża, podczas gdy gwiazdy piórowe potrafią się przemieszczać: chodzą po dnie, przyczepiają się cirri lub nawet pływają, energicznie poruszając ramionami.
Rozmnażanie i rozwój
Większość krinoidów rozmnaża się płciowo przez uwalnianie gamet do wody. Z zapłodnionych jaj rozwijają się wolno pływające larwy (u krinoidów najczęściej larwa doliolaria), które po pewnym czasie osiadają i przechodzą metamorfozę w formę młodocianą. U wielu gatunków młode osobniki początkowo mają łodygę, a u gwiazd piórowych następuje późniejsze odłączenie się od niej, co prowadzi do bezłodygowego trybu życia.
Występowanie i środowisko
Wszystkie krynoidy są morskie. Występują od płycizn aż do głębokości przekraczających 6000 metrów. Preferują twarde podłoża (skały, rafy, ściany skalne), choć niektóre gatunki zasiedlają miękkie osady. Dzięki różnorodności form zajmują różne nisze ekologiczne — od epifauny płytszych wód po gatunki głębinowe.
Historia kopalna i znaczenie geologiczne
Krynoidy mają długą i dobrze udokumentowaną historię kopalną. Były jednymi z pierwszych szkarłupni pojawiających się w zapisie kopalnym, a ich rekord sięga wczesnych etapów paleozoiku. Były niezwykle powszechne w paleozoiku, zwłaszcza w okresie karbonu, kiedy to niektóre skały wapienne składały się niemal w całości z odłamków krinoidów — tworząc tzw. wapienie krinoidowe. Masowe wymierania, m.in. pod koniec permu, znacząco zmieniły faunę krinoidów, choć grupa przetrwała i później dała początek współczesnym formom.
Różnorodność i przykłady
Współczesne krinoidy obejmują zarówno formy łodygowe, jak i wolno żyjące. Do ciekawszych przykładów w piśmiennictwie kopalnym należą rozległe "lasy" krinoidów tworzone w jurze przez rodzaje takie jak Pentacrinites, natomiast wśród współczesnych gwiazd piórowych popularne są rodzaje z rzędu Comatulida (np. Antedon), dobrze znane z mórz umiarkowanych i tropikalnych.
Znaczenie i ciekawostki
- Krinoidy są cennymi skamieniałościami dla paleontologów — pomagają datować skały i rekonstruować dawne środowiska morskie.
- Potrafią odrzucać (autotomizować) ramiona w sytuacji zagrożenia i potem je regenerować.
- Wiele gatunków jest wrażliwych na zmiany środowiskowe, takie jak zanieczyszczenia czy niszczenie siedlisk dna morskiego.
Podsumowując, krinoidy to grupa szkarłupni o charakterystycznej budowie i bogatej historii kopalnej, ważna zarówno dla współczesnych ekosystemów morskich, jak i dla badań geologicznych i paleontologicznych.
Anatomia krystaloidów
Anatomia
Otwór gębowy krynoidów skierowany jest ku powierzchni oceanu, a ich szypułkowe formy żywią się detrytusem opadającym na dno. Otwór gębowy otoczony jest wieloma pierzastymi mackami. Mają jelito w kształcie litery U, a ich odbyt znajduje się obok jamy gębowej.
Historia
Krinoidy zostały prawie całkowicie zniszczone w wyniku wymierania pod koniec ery paleozoicznej. Wyginęły cztery całe klasy, a te kilka, które przetrwały, stały się jedyną żyjącą klasą, Articulata. W mezozoiku łodygowi członkowie tej klasy cierpieli z powodu silnego drapieżnictwa. Obecnie wszystkie pozostałe lilie morskie żyją w głębokich wodach, gdzie konkurencja jest mniej zacięta. Pierzaste gwiazdy odniosły znacznie większy sukces.
W 2005 roku nagrano, jak prześladowany krynoid ciągnie się po dnie morza u wybrzeży wyspy Grand Bahama. Nagranie pokazało krynoida poruszającego się z dużo większą prędkością niż sądzono, że jest to możliwe.
Gwiazdy z piór
Wolno żyjące gwiazdy piórkowe pojawiły się po raz pierwszy w górnym triasie. Są spokrewnione z rozgwiazdami. Jako osobniki młodociane są przytwierdzone do dna morskiego za pomocą łodygi, tak jak ich przodkowie. W stadium dorosłym odrywają się od łodygi i mogą się przemieszczać. Niektóre potrafią pływać wykonując falujące ruchy ramionami. Zazwyczaj gwiazdy piórkowe pełzają za pomocą wystających elementów na spodzie korony, zwanych cirri. Są to jedyne krynoidy żyjące w płytkich wodach i wszystkie należą do rzędu Comatulidae. Ich giętkie ramiona i zdolność do wybierania żerowisk były niewątpliwie ważne dla ich sukcesu i przetrwania. p293
W ciągu dnia zwijają się w kulkę. Ale w nocy rozkładają ramiona, aby łapać plankton.
Gwiazdy piór układają się w taki sposób, że wachlarz skierowany jest w stronę prądu. Postawa ta służy zaprezentowaniu maksymalnej powierzchni zbierających pokarm pod napływającym prądem wody, dzięki czemu osadza się na nich więcej cząstek. Występują one głównie w płytkich wodach.
Typowa skamielina krynoida, ukazująca (od dołu do góry) trzon, kielich i ramiona z cirri.
Gwiazda z piór
Pytania i odpowiedzi
P: Co to są krynoidy?
A: Krynoidy należą do klasy szkarłupni.
P: Jakie są dwie formy krynoidów?
O: Dwie formy krynoidów to lilie morskie, formy o łodygach przytwierdzonych do dna morza, i gwiazdy piórowe, które żyją na wolności.
P: Gdzie żyją krasnorosty?
O: Wszystkie liliowce są morskie i żyją zarówno w płytkich wodach, jak i na głębokości do 6000 metrów.
P: Jaki jest podstawowy wzór szkarłupni?
O: Podstawowym wzorem szkarłupni jest symetria pięciokrotna.
P: Czy wszystkie krwinkowce mają pięć ramion?
O: Nie, większość Crinoidów ma znacznie więcej niż pięć ramion.
P: Gdzie znajduje się otwór gębowy u chruścików?
O: Jama gębowa Crinoidów znajduje się na górnej powierzchni i jest otoczona ramionami żerującymi.
P: Jaka jest historia chruścików?
O: Crinoidy mają długą historię. Były pierwszymi szkarłupniami, które pojawiły się w zapisie kopalnym i przez cały okres swojej długiej kariery zachowały swoją wczesną budowę. W paleozoiku były bardzo rozpowszechnione, a niektóre skały z karbonu składają się prawie w całości z kopalnych krynoidów.
Przeszukaj encyklopedię