Bryozoany, czyli Ectoprocta, są fazą małych zwierząt wodnych żyjących w koloniach. Kolonie te zazwyczaj mają szkielet węglanu wapnia. Bryozoany mają długą historię skamielin, począwszy od ordowiku. W swoim stylu życia przypominają polipy, które tworzą koralowce. Bryozoa znane są nieformalnie jako zwierzęta mchowe lub maty morskie. Generalnie lubią ciepłe, tropikalne wody, ale żyją na całym świecie. Istnieje około 5.000 żywych gatunków, a znanych jest 15.000 gatunków kopalnych.

Kolonie są tworzone przez malutkie (~0,2 mm) członki zwane zooidami. Wydzielają one rurki, zwykle z wapna (CaCO3), czasem z chityny, związku organicznego. Wszystkie zooidy w kolonii są klonami, wytworzonymi w wyniku rozmnażania bezpłciowego. Mimo to, większość gatunków wytwarza różne morfy: zooidy o różnych funkcjach.

Wszystkie bryozoa mają lofofofory. Jest to pierścień dziesięciu macek otaczających usta, z których każda pokryta jest rzęsistymi ciliami. Podczas karmienia zooid rozciąga lofofofor na zewnątrz; podczas odpoczynku jest wyciągany do pyska, aby chronić go przed drapieżnikami.

Budowa i różnorodność kolonii

Kolonie bryozoanów mogą mieć bardzo różne formy: od cienkich, przylegających do podłoża encrusting płytek, przez rozgałęzione, krzaczkowate formy, aż po masywne, skorupiaste struktury. Poszczególne zooidy mieszczą się w komórkach zwanych zooecjami i są ze sobą połączone tkankowo lub poprzez kanalikowe systemy cytoplazmatyczne.

W obrębie kolonii wyróżnia się różne typy zooidów:

  • autozooidy — podstawowe, odpowiedzialne za pobieranie pokarmu;
  • awikularia (avicularia) — zmodyfikowane zooidy o „dziobie” służącym do obrony i odganiania osiadłych organizmów;
  • wibrakula (vibracula) — wyposażone w pojedyncze długie „włosy”/wici, które usuwają zanieczyszczenia lub pomagają w przemieszczaniu się kolonii na elastycznym podłożu;
  • owicelle — komórki rozrodcze lub komory ochronne dla jaj i zarodków;
  • kenozooidy — małe, bezmacek zooidy, pełniące funkcje podporowe lub wypełniające.

Klasyfikacja i główne grupy

Bryozoa dzielą się tradycyjnie na trzy główne grupy (klasy):

  • Phylactolaemata — słodkowodne, nie tworzą wapiennych szkielecików; charakteryzują się formą lofofoforu w kształcie podkowy i wytwarzaniem statoblastów (odporne na niekorzystne warunki ciała przetrwalnikowe, umożliwiające rozprzestrzenianie i przetrwanie zimy);
  • Stenolaemata — głównie morskie, z długą historią kopalną; współcześnie reprezentowane przez grupę Cyclostomata;
  • Gymnolaemata — najbardziej zróżnicowana grupa współczesnych bryozoanów, dominująca w morzach; wśród nich Cheilostomata posiada wiele skomplikowanych morf i zmineralizowane szkielety.

Odżywianie i lofofor

Lofofor (lofofofor) jest charakterystycznym narządem chwytającym: rzęski na mackach wytwarzają prądy wody, które kierują cząstki pokarmowe (fitoplankton, bakterie, detrytus) w stronę jamy gębowej. Wiele gatunków może szybko chować lofofor wewnątrz zooecjum, gdy występuje zagrożenie mechaniczne lub biologiczne.

Rozmnażanie i rozwój

Bryozoany rozmnażają się bezpłciowo (pączkowanie) — to podstawowy sposób tworzenia kolonii, w wyniku którego powstają klony zooidów. Większość gatunków rozmnaża się także płciowo: wiele jest obojnaczych, u innych występuje rozdzielnopłciowość. U gatunków morskich często powstają wolno pływające larwy (różnego typu), które po krótkim okresie planktonicznym osiadają i tworzą tzw. ancestrulę — pierwszy zooid nowej kolonii. U słodkowodnych Phylactolaemata występują statoblasty — przetrwalnikowe formy asexowane, odporne na zamarzanie i wysychanie, ułatwiające rozprzestrzenianie.

Występowanie i rola ekologiczna

Bryozoany zasiedlają większość środowisk wodnych — od płytkich wód przybrzeżnych po głębokie strefy oceaniczne, a także słodkie jeziora i rzeki. Wiele gatunków osiada na skałach, algach, muszlach, koralach i na sztucznych konstrukcjach (statki, boje, platformy), co czyni je istotnymi w procesie biofoulingu.

Pełnią ważne funkcje ekologiczne:

  • filtracja wody — usuwają drobne cząstki i plankton, wpływając na klarowność wód;
  • tworzenie siedlisk — ich kolonie zapewniają schronienie i podłoże dla innych organizmów;
  • udział w osadzaniu wapnia — tworząc zewnętrzne szkielety, wpływają na budowę siedlisk skalnych i rafopodobnych struktur;
  • mogą być inwazyjne — niektóre gatunki kolonizują nowe obszary i zmieniają lokalne ekosystemy.

Znaczenie dla nauki i człowieka

Bryozoany interesują paleontologów (rozległy zapis kopalny od ordowiku), ekologistów i biologów morza. Niektóre gatunki są badane pod kątem związków chemicznych o potencjale medycznym — np. związki z rodzaju Bugula dostarczyły substancji (bryostatyn) o działaniu przeciwnowotworowym, badanych w terapii i badaniach farmakologicznych.

Skamieniałości i historia rozwoju

Bryozoany mają bogaty zapis kopalny — pierwsze znane skamieniałości pochodzą z ordowiku. W zapisie kopalnym spotyka się liczne, dobrze zmineralizowane kolonie, które pomagają w rekonstrukcji dawnych środowisk morskich i zmian klimatycznych.

Podsumowując, bryozoany to drobne, ale ekologicznie istotne stworzenia kolonijne, o złożonej budowie i bogatej historii ewolucyjnej. Ich rola w filtracji wód, budowie siedlisk i zapis kopalny czynią je ważnym obiektem badań biologicznych i paleontologicznych.