Epoka lodowcowa — co to jest? Definicja, przyczyny i skutki

Epoka lodowcowa — definicja, przyczyny i skutki: poznaj mechanizmy powstawania lądolodów, wpływ na poziom mórz, ekosystemy i długoterminowe zmiany klimatu.

Epoka lodowcowa to okres, w którym przez długi czas temperatura klimatu Ziemi jest bardzo niska. Prowadzi to do ekspansji lądolodów kontynentalnych, polarnych i lodowców górskich.

Epoka lodowcowa to termin stosowany w paleoklimatologii dla okresu występowania rozległych lądolodów w ostatnim plejstocenie. Obecnie wiemy, że epoki lodowcowe zdarzały się w przeszłości wiele razy, a największe i najdłuższe z nich miały miejsce w erze proterozoicznej, zanim wyewoluowały wielokomórkowe eukarionty.

Podczas epok lodowcowych poziom morza spada, ponieważ woda jest zatrzymywana w wielkich pokrywach lodowych na biegunach. To, jak bardzo spada, zależy od kilku czynników, takich jak długość okresu zimnego.

Co oznacza "epoka lodowcowa" i jak rozróżnia się terminy

Epoka lodowcowa (ang. ice age) to długi okres geologiczny, w którym na Ziemi występują rozległe lądolody i ogólnie niższe temperatury. W ramach jednej epoki lodowcowej mogą występować krótsze fazy bardzo zimne — glacjały — oraz cieplejsze fazy — interglacjały (przykładem jest obecny interglacjał holocenu). Mówiąc krótko: epoka lodowcowa to „stan” sprzyjający tworzeniu się dużych pokryw lodowych; glacjał to konkretny zimny etap w jej obrębie.

Przyczyny epok lodowcowych

• Zmiany orbitalne (cykle Milankovicia) — niewielkie zmiany w orbicie Ziemi i jej osi (ekscentryczność, nachylenie, precesja) zmieniają ilość energii słonecznej docierającej do różnych szerokości geograficznych i są głównym rytmem plejstoceńskich cykli glacjał–interglacjał.
• Skład atmosfery — stężenia gazów cieplarnianych (głównie CO2 i metanu) wpływają na bilans energetyczny planety; niższe stężenia sprzyjają ochłodzeniu i rozwojowi lodowców.
• Ruchy tektoniczne i rozmieszczenie kontynentów — zmiana przepływów oceanicznych, powstawanie wysokich łańcuchów górskich oraz położenie kontynentów przy biegunach mogą przyczyniać się do długotrwałego chłodzenia.
• Albedo i sprzężenia zwrotne — wzrost powierzchni pokrytej lodem zwiększa odbicie promieniowania słonecznego (albedo), co prowadzi do dalszego ochłodzenia i rozrostu lodu (pozytywne sprzężenie zwrotne).
• Aerozole i aktywność wulkaniczna — duże erupcje mogą tymczasowo ochłodzić klimat przez rozproszenie promieniowania słonecznego.

Dowody na występowanie i przebieg epok lodowcowych

Naukowcy rekonstruują przebieg epok lodowcowych przy pomocy różnych zapisów: rdzeni lodowych (izotopy i pęcherzyki powietrza), osadów morskich (warstwy biljitu i foraminifer), formacji geologicznych (moreny, rysy lodowcowe, głazy narzutowe) oraz badań paleoekologicznych (pyłki roślin).

Skutki epok lodowcowych

• Spadek poziomu mórz — podczas ostatniego zlodowacenia (ostatnie maksimum lodowe, ok. 21 tys. lat temu) poziom mórz był niższy o około 120 m, co odsłoniło połączenia lądowe (np. cieśnina Beringa) i zmieniło rozmieszczenie ekosystemów.
• Zmiany w rozmieszczeniu fauny i flory — przesuwanie się stref klimatycznych, wymierania i izolacja populacji, powstawanie refugiów glacialnych.
• Wpływ na człowieka — migracje ludzkie, zmiany w zasobach żywnościowych i adaptacjach kulturowych; okresy lodowcowe kształtowały drogi rozprzestrzeniania się Homo sapiens.
• Geomorfologia — rzeźba terenu uformowana przez lodowce: doliny U-kształtne, jeziora polodowcowe, moreny i wały.

Przykłady wielkich ochłodzeń: "Śnieżna kula Ziemi"

W prekambrze, szczególnie w późnym proterozoiku, miały miejsce tak zwane okresy "snowball Earth" (Śnieżna kula Ziemi), kiedy lód mógł pokrywać niemal całą planetę. Były to niezwykle rozległe i długie epizody znacznie różne od plejstoceńskich cykli glacjał–interglacjał.

Obecna sytuacja i perspektywy

Obecnie znajdujemy się w interglacjale holocenu wewnątrz dłuższej epoki lodowcowej (kwartalnej), która rozpoczęła się kilka milionów lat temu z narastającymi cyklami lodowcowymi w plejstocenie. Jednak działalność człowieka — szczególnie emisje gazów cieplarnianych — wpływa na równowagę klimatyczną i może opóźnić lub zmodyfikować naturalne cykle chłodzenia. Dokładne przewidzenie, jak te czynniki wpłyną na przyszłe zlodowacenia, jest przedmiotem badań i zależy od skomplikowanego zestawu procesów klimatycznych i geologicznych.

Podsumowanie

Epoka lodowcowa to rozległy okres chłodu planetarnego, w którym rozwijają się wielkie pokrywy lodowe. Powstawanie i zanikanie zlodowaceń zależy od kombinacji czynników orbitalnych, atmosferycznych, tektonicznych oraz sprzężeń zwrotnych. Skutki są głębokie — od obniżenia poziomu mórz po przekształcenie krajobrazu i wpływ na życie, w tym na historię człowieka.

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest epoka lodowcowa?

P: Jaka jest definicja "epoki lodowcowej" w paleoklimatologii?

P: Ile razy w przeszłości występowały epoki lodowcowe?

P: Która epoka była największą i najdłuższą epoką lodowcową?

P: Co dzieje się z poziomem mórz podczas epok lodowcowych?

P: Jakie czynniki wpływają na spadek poziomu mórz podczas epok lodowcowych?

P: Jakie są konsekwencje epok lodowcowych?

Szukaj według litery