Requiem — definicja mszy żałobnej i utworu muzycznego

Requiem — czym jest msza żałobna i utwór muzyczny? Historia, najsłynniejsze kompozycje (Mozart, Verdi) oraz rola tradycji w muzyce sakralnej.

Requiem (lub Requiem Mass) to nabożeństwo eucharystyczne w Kościele rzymskokatolickim, polegające na modlitwie o odpoczynek duszy zmarłego. Tekst Mszy za zmarłych ma ustalone formuły łacińskie; najbardziej znana część zaczyna się od słów „Requiem aeternam dona eis, Domine” („Daj im wieczny odpoczynek, Panie”). Od tej frazy pochodzi nazwa całego obrządku i — przez przeniesienie znaczenia — tytuł wielu utworów muzycznych opartych na tych słowach.

Requiem jako utwór muzyczny

W ciągu wieków wielu kompozytorów na tworzyło muzykę do tekstu Mszy w Requiem. Słowo „Requiem” bywa więc używane w dwóch znaczeniach: jako nazwa liturgii i jako tytuł dzieła muzycznego przeznaczonego na jej słowa. Utwory te mogą być zarówno przeznaczone do liturgicznego wykonania w kościele, jak i do wykonania koncertowego.

Krótka historia muzyki requiem

Celebracja Eucharystii w intencji zmarłych sięga co najmniej II wieku. W średniowieczu słowa Mszy w Requiem były wykonywane najczęściej w chorałowej formie — gregoriańskiego śpiewu. W epoce renesansu dominowała polifonia: wielogłosowe kompozycje, w których głosy wzajemnie się przenikają. Przykładem twórcy renesansowego, który napisał mszę żałobną w tym stylu, jest Johannes Ockeghem.

W okresie baroku (XVII i początek XVIII w.) polifonia była nadal ważna, ale pojawiały się też nowe formy i instrumentacje wynikające z rozwoju opery i orkiestry. W klasycyzmie i romantyzmie skala wykonawcza Requiem rosła — partie chóralne, soliści i duże orkiestry zaczęły dominować, więc wiele Requiem przestało być jedynie muzyczną oprawą liturgii i zaczęło istnieć także jako utwór koncertowy.

Najsłynniejsze Requiem i różne podejścia kompozytorów

Najbardziej znanym Requiem z okresu klasycyzmu jest Requiem Mozarta. Dzieło to pozostało niedokończone po śmierci kompozytora; uzupełnienia dokonał m.in. Franz Xaver Süssmayr. Requiem Mozarta cechuje się dramatyzmem i bogactwem melodii.

Luigi Cherubini skomponował Requiem c-moll na obchody rocznicy egzekucji Ludwika XVI. Napisał też Requiem d-moll, które wykonano na jego własnym pogrzebie. Z kolei Giuseppe Verdi stworzył bardzo operowe Messa da Requiem (1874) — wprowadził w niej zmiany i przearanżował tradycyjny tekst, by osiągnąć większy dramatyczny efekt podczas wykonania koncertowego.

W XIX wieku powstało wiele Requiem przystosowanych głównie do sal koncertowych, choć nadal opartych na łacińskim tekście rzymskokatolickim. Do innych kompozytorów tego okresu, którzy napisali Requiem, należą m.in. Bruckner, Saint-Saëns i Dvořák.

Brahms obrał odmienną drogę: jego Ein Deutsches Requiem (Niemieckie Requiem) wykorzystuje teksty biblijne w języku niemieckim, a nie tradycyjny łaciński porządek Mszy. Daje to dziełu bardziej uniwersalny, humanistyczny charakter — jest to raczej utwór pocieszenia żyjących niż liturgiczna msza żałobna.

Gabriel Fauré w 1888 roku skomponował Requiem, w którym zredukował obsadę orkiestralną (brak typycznej dla epoki sekcji skrzypiec, z wyjątkiem solowej partii w „Sanctus”). W 1900 r. wprowadził korekty i dodał ważną partię barytonu solo — jego Requiem jest nostalgiczne i łagodne, koncentruje się na modlitwie o pokój i wieczny odpoczynek.

W XX wieku kompozytorzy kontynuowali tradycję Requiem, często adaptując tekst albo łącząc go z innymi materiałami literackimi i muzycznymi. Najsłynniejszym przykładem jest War Requiem Brittena (1961). Dzieło to łączy fragmenty łacińskie z poematami angielskiego poety Wilfreda Owena (który zginął w I wojnie światowej), a soliści — baryton i tenor — symbolizują odpowiednio niemieckich i angielskich żołnierzy. War Requiem powstał dla katedry w Coventry, która została odbudowana po zniszczeniach II wojny światowej; jego przesłanie jest antywojenne i mocno emocjonalne.

Współcześni kompozytorzy (np. Krzysztof Penderecki — Polish Requiem) również podejmowali temat Requiem, tworząc dzieła o zróżnicowanej stylistyce i obsadzie, często reagujące na konkretne wydarzenia historyczne lub osobiste tragedie.

Budowa i elementy tekstu Requiem

Tradycyjna Msza żałobna (Requiem) składa się z kilku stałych części; nie wszystkie znajdują się we wszystkich wersjach muzycznych, ponieważ kompozytorzy często pomijają, skracają lub przerabiają fragmenty. Typowe części to m.in.:

• Introit (Requiem aeternam)
• Kyrie
• Graduale i Tract
• Sequentia: Dies irae (wiele Requiem romantycznych i późniejszych rozwija tę część dramatycznie)
• Offertorium
• Sanctus
• Agnus Dei
• Communio (Lux aeterna)

W zależności od stylu kompozytora poszczególne części mogą przybierać formy chórowe, solowe, instrumentalne (orkiestra, organy) lub łączyć różne grupy wykonawcze (np. chór mieszany, chór dziecięcy, soliści, recytujący narrator).

Requiem dziś

Współcześnie Requiem funkcjonuje zarówno w kontekście liturgicznym, jak i koncertowym. Po reformach II Soboru Watykańskiego w Kościele katolickim dopuszczono użycie języków narodowych w liturgii, lecz w muzyce koncertowej i wielu uroczystościach nadal często korzysta się z tradycyjnego łacińskiego tekstu ze względu na jego uniwersalność oraz historyczne powiązania z repertuarem chóralnym.

Requiem pozostaje ważną formą artystycznego wyrazu przeżyć związanych ze śmiercią, pamięcią i żałobą — od skromnych kompozycji kameralnych po monumentalne dzieła z wielkimi chórami i orkiestrami. Przykłady omówionych kompozytorów i ich podejść pokazują, jak różnorodna może być ta forma: od intymnego i pogodnego Fauré przez dramatycznego Mozarta i operową ekspresję Verdiego po antywojenny przekaz Brittena.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Requiem?

P: W jakim języku są napisane słowa Mszy Requiem?

P: Kiedy zaczęto odprawiać Eucharystię, aby modlić się za osoby zmarłe?

P: Kto pisał polifoniczne opracowania Mszy Requiem w okresie baroku?

P: Który kompozytor napisał jeden z największych utworów w historii?

P: Kto zmienił aranżację tekstu z tradycyjnych słów łacińskich w swojej Messa da Requiem?

P: Co jest niezwykłego w utworze Brahmsa "Ein Deutsches Requiem"?

Szukaj według litery