Półwysep Cape York — dzika przyroda i pustkowia północnego Queensland

Region półwyspu Cape York obejmuje obszar około 137 000 km² na północ od 16° szerokości geograficznej południowej. Od czubka półwyspu, Cape York, jest to około 160 kilometrów (99 mil) do Nowej Gwinei przez wyspę i rafy koralowe Cieśniny Torres.

Zachodnie wybrzeże graniczy z Zatoką Karpentarią, a wschodnie z Morzem Koralowym. Na południu nie ma wyraźnej granicy, ale granica w Cape York Peninsula Heritage Act 2007 w Queensland przebiega wzdłuż 16° szerokości geograficznej południowej.

W najszerszym miejscu półwyspu znajduje się 430 km od rzeki Bloomfield, na wschodnim wybrzeżu, do Aborygenów z Kowanyamy na zachodnim wybrzeżu. Jest to około 660 km od południowej granicy, do cypla Cape York. Do największych wysp w Cieśninie Torres należą: Wyspa Księcia Walii, Wyspa Horn, Moa i Wyspa Badu.

Przylądek York jest najbardziej wysuniętym na północ punktem na kontynencie australijskim. Został nazwany przez porucznika Jamesa Cooka 21 sierpnia 1770 roku na cześć księcia Edwarda, księcia Yorku i Albany. Książę był bratem króla Wielkiej Brytanii Jerzego III i zmarł na chorobę w 1767 roku, gdy miał zaledwie 20 lat:

"Przylądek Główny, który tworzy jedną ze stron wspomnianego przejścia, a który jest północnym Promontorium tego kraju, nazwałem Przylądkiem Yorku, na cześć jego późnej Królewskiej Wysokości, Księcia Yorku".

Tropikalne krajobrazy są jednymi z najbardziej stabilnych na świecie. Od milionów lat nie było żadnej aktywności tektonicznej. Półwysep jest skrajnie zniszczony, prawie równy, nizinny, z potężnymi meandrami rzek i rozległymi rozlewiskami. Wokół Coen znajdują się bardzo niskie wzgórza, ok. 800 m n.p.m. w McIlwraith Range po wschodniej stronie.

Część Wielkiego DzielącegoZasięgu Australii, Grzbietu Półwyspu, jest jak szkielet wzdłuż półwyspu. To pasmo górskie składa się ze starożytnych (1500 milionów lat) skał prekambryjskich i paleozoicznych. Na wschód i zachód od Grzbietu Półwyspu leżą Kotliny Karpentaria i Laura, które zbudowane są ze starożytnych osadów mezozoicznych. Na półwyspie znajduje się kilka ważnych form ukształtowania terenu: duża powierzchnia niezakłóconych wydm na wschodnim wybrzeżu wokół zatoki Shelburne i przylądka Bedford-Cape Flattery; ogromne stosy czarnych głazów granitowych w Parku Narodowym Black Mountain i przylądku Melville; a na południu krasy wapienne wokół Palmerston.

Gleby są ubogie, nawet w porównaniu z innymi obszarami Australii. Są one starożytne i zwietrzałe, nie nadają się do orki i nie reagują na nawozy. Z powodu ubogich gleb, region jest słabo zasiedlony. Próby uprawy roślin użytkowych zwykle kończyły się niepowodzeniem.

Klimat na półwyspie Cape York jest tropikalny i monsunowy. Sezon monsunowy trwa od listopada do kwietnia, w tym czasie las staje się niemalże mieszkalny. Pora sucha trwa od maja do października. Temperatura jest od ciepłej do gorącej, a na wyższych obszarach klimat jest chłodniejszy. Średnie roczne temperatury wahają się od 18 °C na wyższych wysokościach do 27 °C na nizinach na bardziej suchym południowym zachodzie. Temperatury powyżej 40 °C i poniżej 5 °C są rzadkie.

Roczne opady deszczu są wysokie, od ponad 2000 mm. w Pasie Żelaznym i na północ od Weipa do około 700 mm. na południowej granicy. Większość tych deszczy pada między listopadem a kwietniem. Tylko na wschodnich stokach Pasma Żelaza średnie opady między czerwcem a wrześniem przekraczają 5 mm (0,2 cala). Jednak między styczniem a marcem mediana miesięcznych opadów waha się od około 170 mm (6,5 cala) na południu do ponad 500 mm (20 cali) na północy i w Pasmie Żelaznym.

Rzeki

Grzbiet Półwyspu tworzy przepaść drenażową pomiędzy Zatoką Karpentarią a Morzem Koralowym. Na zachodzie do Zatoki Carpentaria wpływają duże, kręte systemy rzeczne, w tym Mitchell, Coleman, Holroyd, Archer, Watson, Wenlock, Ducie i Jardine. W porze suchej rzeki te stają się serią oczek wodnych i piaszczystych koryta. Jednak wraz z obfitymi opadami deszczu w porze deszczowej stają się one potężnymi drogami wodnymi, rozciągającymi się na ogromnych obszarach zalewowych i przybrzeżnych terenach podmokłych i dającymi życie wielu gatunkom słodkowodnym i mokradłowym.

Na wschodnich stokach, krótsze, szybciej płynące Jacky Jacky Creek, Olive, Pascoe, Lockhart, Stewart, Jeannie i Endeavour Rivers płyną w kierunku Morza Koralowego. Dostarczają one ważnej wody słodkiej i składników odżywczych do najzdrowszego odcinka Wielkiej Rafy Koralowej. Wzdłuż ich brzegów te dzikie, nienaruszone rzeki wyłożone są gęstymi lasami deszczowymi, wydmami lub namorzynami.

Tereny zalewowe Dorzecza Laury są obecnie chronione w parkach narodowych Lakefield i Jack River. Niziny przecinają rzeki Morehead, Hann, North Kennedy, Laura, Jack i Normanby.

Rzeki Półwyspu słyną z hydrologicznej integralności. Oznacza to, że są one nadal w stanie naturalnym, z niezmienionymi strumieniami wody i roślinnością. Półwysep Cape York jest jednym z niewielu miejsc, gdzie tropikalne cykle wodne pozostają niezmienione. Półwysep Cape York ma aż jedną czwartą spływu powierzchniowego w Australii. Z mniej niż 3% powierzchni Australii produkuje więcej spływu niż cała Australia na południe od Zwrotnika Koziorożca. Rzeki półwyspu są również ważne, ponieważ odprowadzają wodę z powrotem do centralnej części Wielkiego Basenu Artezyjskiego Australii. Rząd Queensland planuje chronić 13 dzikich rzek półwyspu Cape York zgodnie z Wild Rivers Act 2005.

Historia geologiczna

Około 40 milionów lat temu, indo-australijskie płyty tektoniczne zaczęły się rozdzielać od starożytnego superkontynentu Gondwana. W momencie, gdy rozbiła się ona o płytę Pacyfiku podczas swojej podróży na północ, wysokie pasma górskie środkowej Nowej Gwinei powstały około 5 milionów lat temu. Chronione przed tą strefą kolizji, starożytne skały tego, co obecnie jest półwyspem Cape York, nie zostały przemieszczone.

W okresie plejstoceńskim Australia i Nowa Gwinea były wielokrotnie połączone lądem i oddzielone wodą. W epoce lodowcowej, przy niskim poziomie morza, półwysep Cape York był nisko położonym mostem lądowym. Inny związek istniał między Arnhem Land i Nową Gwineą, tworząc niekiedy wielkie słodkowodne jezioro, jezioro Carpentaria, w centrum tego, co obecnie znajduje się w Zatoce Karpentaria. W ten sposób połączono Australię i Nową Gwineę, aż do ostatniego zalania płytkiej cieśniny Torres około 8.000 lat temu.

Rośliny

Półwysep Cape York posiada szereg nienaruszonych tropikalnych lasów deszczowych, tropikalnych i subtropikalnych łąk, sawann i krzewów, tropikalnych sawann, wrzosowisk, mokradeł, dzikich rzek i namorzynowych bagien. Znajduje się na nich około 3300 gatunków kwitnących roślin. Prawie cały półwysep Cape York (99,6%) nadal posiada swoją rodzimą roślinność. Półwysep Cape York zawiera również jeden z najwyższych wskaźników endemizmu w Australii, gdzie do tej pory stwierdzono ponad 260 gatunków endemicznych roślin. Z tego powodu niektóre części półwyspu zostały zauważone z powodu ich bardzo wysokiej jakości dzikiej przyrody. Rośliny półwyspu obejmują oryginalne gatunki Gondwanan, rośliny, które rozwinęły się od rozpadu Gondwan i gatunki z Indo-Malaya i z całej Cieśniny Torres w Nowej Gwinei. Większość odmian znajduje się w lasach deszczowych. Większa część półwyspu Cape York jest bardziej sucha niż Nowa Gwinea, co powstrzymuje rośliny z lasów deszczowych tej wyspy przed przemieszczaniem się do Australii.

Większa część półwyspu Cape York jest pokryta trawą i lasami. Mają one wysoką, grubą warstwę trawy i rozproszone drzewa, głównie eukalipty. Najczęściej spotykanym drzewem jest Darwin stringybark. Chociaż powszechne i kompletne na półwyspie, tropikalne sawanny są obecnie rzadkie i w złym stanie w innych częściach świata.

Tropikalnelasy deszczowe zajmują powierzchnię 748.000 ha, czyli 5,6 procent całkowitej powierzchni półwyspu Cape York. Lasy deszczowe wymagają pewnych opadów deszczu podczas długiej pory suchej. Warunki te występują głównie na wschodnich zboczach pasm przybrzeżnych Cape. Są to starzejące się lasy, w których rośnie ogromna ilość roślin. Te lasy deszczowe mają duże znaczenie dla ochrony przyrody. Największy obszar lasów deszczowych na przylądku znajduje się w rejonie McIllwraith Range-Iron Range. Do roślin Gondwanan na tym obszarze należą Araucariaceae i Podocarpaceae oraz Arthrochilus, Corybas i storczyki Calochilus. W tym lesie deszczowym występuje co najmniej 1000 różnych roślin, w tym 100 gatunków rzadkich lub zagrożonych, oraz 16% gatunków storczyków australijskich.

Na biednych, suchych glebach znajdują się tropikalne wrzosowiska. Półwysep Northeast Cape York posiada największe obszary tego bardzo zróżnicowanego ekosystemu w Australii.

Duże mokradła na półwyspie Cape York są "jednymi z największych, najbogatszych i najbardziej zróżnicowanych w Australii". Zidentyfikowano 19 obszarów podmokłych o znaczeniu krajowym, głównie na dużych obszarach zalewowych i w obszarach przybrzeżnych. Ważnymi obszarami podmokłymi są Park Narodowy Jardine River, Park Narodowy Lakefield oraz ujścia wielkich rzek na równinach zachodnich. Wiele z tych terenów podmokłych występuje tylko w porze deszczowej i ma rzadkie lub nietypowe typy roślin.

Nadbrzeżne tereny półwyspu i ujścia rzek wyłożone są lasami namorzynowymi kwila i innymi drzewami. Największy las namorzynowy w Australii znajduje się w Newcastle Bay.

Zwierzęta

Na przylądku znajduje się wiele zwierząt, w tym ponad 700 gatunków kręgowców lądowych. Spośród nich, 40 żyje tylko tutaj. Ze względu na swoją geologiczną historię, rośliny i zwierzęta "z Półwyspu Cape York są złożoną mieszanką reliktów Gondwanan, australijskich izolacjonistów i azjatyckich lub nowogwinejskich najeźdźców" (s. 41). Ptaki te to przepiórka guzikowata (Turnix olivii), papuga złocistoklapkowa (Psephotus chrysopterygius), Lovely Fairywren (Malurus amabilis), Trichodere cockerelli i Yellow-spotted honeyeater (Meliphaga notata). Niektóre, takie jak Pied Oystercatcher, żyją w innych częściach Australii, ale mają ważne populacje na półwyspie. Na przylądku znajduje się również wąż wschodnio-brązowy, jeden z najbardziej jadowitych węży na świecie. Ssaki to między innymi zagrożony gryzoń Bramble Cay Melomys, który żyje tylko na Bramble Cay w Cieśninie Torres.

W lasach deszczowych Żelaznej Strefy występują gatunki żyjące również w Nowej Gwinei, w tym Eclectus Parrot i Southern Common Cuscus. Inne zwierzęta z lasów tropikalnych obejmują 200 gatunków motyli, w tym 11 motyli endemicznych, z których jeden to ogromny ptak zielony, pyton zielone drzewo i kwoll północny. Liczba tych leśnych marsupionów spadła, ponieważ próbowały one zjeść wprowadzone trujące ropuchy trzcinowe.

Brzegi nizin są domem dla specyficznej dzikiej przyrody. Rzeki takie jak Jardine, Jackson, Olive, Holroyd i Wenlock są bogate w ryby. Tereny podmokłe i nadbrzeżne lasy namorzynowe słyną z tego, że są ważnym środowiskiem życia dla ryb i krokodyli, stanowiąc ważne schronienie przed suszą. Wielka Rafa Koralowa znajduje się przy wschodnim wybrzeżu i jest ważnym środowiskiem morskim.

Zagrożenia i ochrona

Hodowle bydła wykorzystują około 57% całkowitej powierzchni, głównie na środkowym i wschodnim półwyspie Cape York. Około 20% to grunty autochtoniczne, a całe zachodnie wybrzeże jest objęte tytułem autochtonicznym. Pozostała część to głównie Park Narodowy, zarządzany przez Queensland Parks and Wildlife Service. Użytkowanie gruntów obejmuje szeroki akr pasterstwo, wydobycie piasku boksytowego i krzemionkowego, rezerwaty przyrody, turystykę i rybołówstwo. Wzdłuż zachodniego lub zachodniego wybrzeża zatoki Carpentaria znajdują się duże złoża boksytów. Weipa jest centrum górnictwa. Wiele zostało zniszczonych przez nadmierny wypas, górnictwo, pożary, dzikie świnie, ropuchy trzcinowe, chwasty i inne wprowadzane gatunki. Półwysep Cape York pozostaje jednak dość nietknięty, z nienaruszonymi i zdrowymi systemami rzecznymi i nie odnotowano wyginięcia roślin ani zwierząt od czasu osiedlenia się w Europie.

Badanie "Cape York Peninsula Land Use Strategy", przeprowadzone przez rząd australijski w 1990 roku, stworzyło plany ochrony dzikiej przyrody. Nominacja na Światowe Dziedzictwo Naturalne jest obecnie rozpatrywana przez rząd Queensland i rząd federalny Australii. Główne parki narodowe to Park Narodowy Jardine River na dalekiej północy, Park Narodowy Mungkan Kandju w pobliżu Aurukun oraz Park Narodowy Lakefield w południowo-wschodniej części bioregionu.

Pierwszy znany kontakt pomiędzy Europejczykami i Aborygenami miał miejsce na zachodnim wybrzeżu półwyspu w 1606 roku. Europejczycy osiedlili się tu dopiero w XIX wieku, kiedy to zaczęły powstawać wspólnoty rybackie, potem rancza bydlęce, a później miasta górnicze. Osadnictwo europejskie doprowadziło do wysiedlenia społeczności Aborygenów i pojawienia się na stałym lądzie mieszkańców Cieśniny Torres. Obecnie półwysep liczy około 18.000 mieszkańców. Około 60% z nich to Aborygeni i mieszkańcy Cieśniny Torres.

Centrum administracyjno-handlowe dla dużej części półwyspu Cape York to Cooktown, w jego południowo-wschodnim narożniku. Największą osadą półwyspu jest górnicze miasto Weipa nad Zatoką Karpentyńską. Większość półwyspu ma niewielu mieszkańców, a połowa z nich mieszka w bardzo małych osiedlach i ranczach bydła. Wzdłuż drogi rozwoju półwyspu znajdują się małe ośrodki usługowe przy Lakeland, Laura i Coen. Na końcu Cape York, na pobliskiej Thursday Island, znajduje się duże centrum serwisowe. Rdzenne społeczności znajdują się w Hopevale, Pormpuraaw, Kowanyama, Aurukun, Lockhart River, Napranum, Mapoon, Injinoo, New Mapoon i Umagico. Społeczności islandzkie w Cieśninie Torres na lądzie stałym znajdują się w Bamaga i Seisia. Całkowicie uszczelniona droga lądowa łączy Cairns i Atherton Tableland z Lakeland Downs i Cooktown. Droga na północ od Lakeland Downs do czubka półwyspu jest czasami przecięta po silnych deszczach w porze deszczowej (mniej więcej od grudnia do maja).

Półwysep jest popularny wśród turystów w Suchej Porze roku do campingu, wędrówek, obserwacji ptaków i wędkowania. Wielu ludzi sprawia, że odważna, ale satysfakcjonująca jest jazda na cypel Cape York, najbardziej wysunięty na północ punkt Australii kontynentalnej.

Wokół miasta Laura znajdują się jedne z najbardziej rozległych i starożytnych galerii malarstwa skalnego Aborygenów na świecie, a niektóre z nich są dostępne do publicznego oglądania. Istnieje również nowe Centrum Interpretacyjne, z którego można uzyskać informacje na temat sztuki rockowej i lokalnej kultury oraz zorganizować wycieczki.