Drzewo oliwne (Olea europaea) — pochodzenie, uprawa, cechy i znaczenie

Drzewo oliwne (Olea europaea) — pochodzenie, warunki uprawy, cechy i znaczenie. Praktyczny przewodnik po historii, uprawie i zastosowaniach oliwki w klimacie śródziemnomorskim.

Drzewo oliwne jest małym drzewem. Jego naukowa nazwa to Olea europaea. Dawno temu pochodzi z obszarów przybrzeżnych wschodniej części Morza Śródziemnego, z Syrii i nadmorskich części Azji Mniejszej oraz z północnego Iranu na południowym krańcu Morza Kaspijskiego. Uprawiano ją od bardzo dawna. Uprawiali ją już starożytni Grecy. Rozprzestrzenili oni drzewa w zachodniej części Morza Śródziemnego.

Drzewa oliwne lubią glebę z dużą zawartością kredy. Najlepiej rosną na wapiennych zboczach i skałach w klimacie nadmorskim.

Pochodzenie i rozprzestrzenienie

Olea europaea wywodzi się z rejonów śródziemnomorskich, gdzie była i jest poddawana udomowieniu od tysięcy lat. Z terenów wschodniego basenu Morza Śródziemnego rozprzestrzeniła się wraz z handlem i migracjami ludności na południe i zachód kontynentu, a później do Afryki Północnej, Bliskiego Wschodu oraz do innych rejonów o podobnym klimacie. Obecnie oliwki uprawiane są także w Kalifornii, Ameryce Południowej, Australii, RPA i innych regionach o suchym, ciepłym klimacie.

Opis morfologiczny

Drzewo: zazwyczaj zimozielone, o pokroju rozłożystym lub krzewiastym; wysokość zależna od odmiany i cięcia, najczęściej 3–10 m.

Liście: naprzeciwległe, wąskie, skórzaste, ciemnozielone na górnej stronie i srebrzyste od spodu.

Kwiaty: drobne, białe, zebrane w grona; kwitnienie przypada zwykle na wiosnę.

Owoc: pestkowiec (drupe) — oliwka; dojrzewa z zielonego do ciemnofioletowego lub czarnego koloru. Zawiera jedną twardą pestkę. Z owoców pozyskuje się oliwę oraz przetwarza się je jako oliwki stołowe.

Warunki uprawy

Oliwki są gatunkiem dobrze przystosowanym do suchych, słonecznych stanowisk. Najważniejsze wymagania to:

• Klimat: ciepły, śródziemnomorski — łagodne zimy, upalne, suche lata. Drzewa są wrażliwe na długotrwałe mrozy (poniżej około -10°C dla młodych roślin; najstarsze drzewa mogą wytrzymać krótkotrwałe niższe temperatury).
• Gleba: dobrze przepuszczalna, często wapienna lub piaszczysta, o dobrym drenażu. Oliwki źle znoszą stojącą wodę.
• Nasłonecznienie: pełne słońce sprzyja owocowaniu i jakości oliwy.
• Woda: roślina odporna na suszę, lecz przy intensywnej uprawie (wysokie plony) wymaga nawadniania; nadmiar wilgoci jest szkodliwy.

Rozmnażanie i pielęgnacja

Najczęściej oliwki rozmnaża się wegetatywnie przez sadzonki zdrewniałe, odkłady lub szczepienie, co pozwala zachować cechy konkretnej odmiany. Możliwe jest również rozmnażanie z nasion, lecz rośliny z nasion często różnią się cechami od roślin matecznych.

Pielęgnacja obejmuje regularne cięcie formujące i prześwietlające (zwiększa dostęp światła do wnętrza korony i poprawia jakość owoców), nawożenie dostosowane do wieku i plonowania oraz ochronę przed chorobami i szkodnikami.

Choroby i szkodniki

Do najważniejszych zagrożeń należą:

• muszka oliwkowa (np. Bactrocera oleae) — jedna z najgroźniejszych dla plonów, larwy żerują w miąższu owoców, obniżając jakość oliwy;
• sucha zgnilizna (Verticillium dahliae) i inne choroby grzybowe;
• plamistość liści (peacock spot) powodowana przez grzyb Spilocaea oleaginea;
• nowo pojawiające się patogeny, np. bakteria Xylella fastidiosa, która w niektórych rejonach zdziesiątkowała plantacje — wymaga ścisłego monitoringu i przestrzegania przepisów fitosanitarnych.

Zbiory i przetwórstwo

Zbiór oliwek odbywa się ręcznie lub mechanicznie. Termin zbiorów wpływa na smak i ilość oliwy: wczesne zbiory dają mniej oleju, za to o wyższej zawartości polifenoli (ostrzejszy, bardziej pikantny smak); późniejsze zbiory zwiększają wydajność, ale oliwa może być łagodniejsza i mniej trwała. Oliwki stołowe zwykle poddaje się dodatkowej obróbce (solenie, marynowanie) by usunąć goryczkę.

Znaczenie gospodarcze i kulturowe

Oliwka ma ogromne znaczenie gospodarcze — przede wszystkim jako surowiec do produkcji oliwy z oliwek, cenionej zarówno kulinarnie, jak i w kosmetyce. Ponadto oliwki są przetwarzane na produkty stołowe. Drewno oliwne jest twarde, o ciekawym rysunku słoi, używane w rzemiośle i do produkcji mebli.

Kulturowo oliwka jest symbolem pokoju, długowieczności i błogosławieństwa w wielu kulturach basenu Morza Śródziemnego. W mitologii i religii (m.in. judaizm, chrześcijaństwo) ma szczególne znaczenie, a gałązka oliwna od wieków funkcjonuje jako znak pojednania i zwycięstwa.

Najważniejsze odmiany

W uprawie używa się wielu odmian, dobieranych pod kątem klimatu, zastosowania (oliwa vs. oliwki stołowe) oraz odporności na choroby. Wśród znanych odmian są m.in. Koroneiki, Picual, Arbequina, Manzanilla — każda ma inne cechy smakowe i wydajność.

Ciekawostki

• Oliwki mogą żyć bardzo długo — istnieją liczne drzewa oliwne liczące kilkaset, a nawet tysiące lat, które nadal owocują.
• Oliwa z pierwszego tłoczenia na zimno (extra virgin) to produkt najwyższej jakości, otrzymywany bez użycia rozpuszczalników i wysokiej temperatury.

Podsumowując, drzewo oliwne (Olea europaea) to gatunek o ogromnym znaczeniu historycznym, gospodarczym i kulturowym, wymagający specyficznych warunków klimatycznych i glebowych, ale dający cenne plony i surowce wykorzystywane na wiele sposobów.

Znaczenie kulturowe

Bardzo prawdopodobne, że pierwsze drzewa oliwne rosły w Syrii. ^[] Stamtąd szybko się rozprzestrzeniły. W starożytnej Grecji drzewo to było uważane za święte. Niektóre państwa-miasta (polis), takie jak Ateny, karały ludzi za ścinanie drzew oliwnych.

Gałęzie we fladze Organizacji Narodów Zjednoczonych to gałęzie drzewa oliwnego.

W chrześcijaństwie drzewo oliwne może być znakiem pokoju, ponieważ według Biblii, gołąb przyniósł Noemu gałązkę oliwną, aby pokazać, że potop się skończył.

Drzewo oliwne jest narodowym drzewem Palestyny.

Flaga Organizacji Narodów Zjednoczonych

Szukaj według litery