Gineceum (od starożytnej greki gyne, "kobieta") to żeńskie części rozrodcze kwiatu. Męskie części nazywane są androecium (androeceum). Niektóre kwiaty są obupłciowe — mają jednocześnie żeńskie i męskie organy — inne są jednopłciowe (posiadają tylko żeńskie lub tylko męskie organy).
Budowa
Podstawową jednostką gineceum jest karpel (owocolistek). Jeden karpel lub kilka karpeli mogą występować wolno lub zrośnięte ze sobą:
- Apokarpiczny (wolne karpele) — każdy karpel tworzy oddzielny słupek.
- Synkarpiczny (zrośnięte karpele) — kilka karpeli zrośniętych tworzy jeden złożony słupek.
Słupek (pistil) jest organem złożonym, zwykle składa się z trzech zasadniczych części:
- Znamie (znamię, stigma) — powierzchnia na szczycie słupka, która odbiera i wychwytuje pyłek.
- Styl — szyjka łącząca znamię z zalążnią, przez którą wyrasta rureczka pyłkowa prowadząca do zalążka.
- Zalążnia (ovary) — dolna część zawierająca zalążki, z których po zapłodnieniu powstają nasiona; zalążnia może być jedno- lub wielokomorowa (z komorami — owocolistkami).
W tekście źródłowym słowo słupek pojawia się jako określenie całego organu — w literaturze polskiej stosuje się oba terminy: słupek (pistil) oraz owocolistek/karpel (carpel — jednostka budulcowa).
Funkcja i przebieg zapłodnienia
Znamie wychwytuje ziarnka pyłku, które po wykiełkowaniu wysyłają rureczkę pyłkową przez styl do zalążni, gdzie znajduje się zalążek. W zalążku dochodzi do zapłodnienia i powstania zarodka, a następnie nasiona. Zalążnia po zapłodnieniu przekształca się w owoc, który chroni nasiona i ułatwia ich rozsiewanie.
Typy zalążni i łożysk
Zalążnia może być umiejscowiona względem innych części kwiatu różnie, co dzieli się na:
- Zalążnia górna — owocnia znajduje się powyżej przyrośniętych części (np. kielicha).
- Zalążnia dolna — owocnia jest poniżej pozostałych części kwiatu (kwiat wydaje się mieć "przyrośnięty" do owocni).
- Zalążnia półdolna (pośrednia) — położenie pośrednie między górną a dolną.
W zalążni różnie rozmieszczone są łożyska (miejsca przyczepu zalążków). Typowe rodzaje łożysk to:
- osiowe (axialne) — zalążki przyczepione do osi pośrodku wielokomorowej zalążni;
- przyścienne (parietalne) — zalążki przyczepione do wewnętrznej ściany zalążni;
- wolnoosiowe (free-central) — zalążki przyczepione do wykształconej centralnej kolumienki;
- brzeżne (marginalne) — zalążki rozmieszczone wzdłuż brzegu pojedynczego owocolistka;
- podstawne (basalne) — zalążki przyczepione do dna zalążni.
Różnorodność morfologiczna i przykłady
Gineceum wykazuje dużą różnorodność między rodzinami i gatunkami:
- Rośliny z wieloma wolnymi karpelami (apokarpiczne), np. niektóre gatunki z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) — każdy karpel tworzy oddzielny, mały słupek.
- Rośliny z zrośniętymi karpelami (synkarpiczne), np. wiele psiankowatych (Solanaceae), gdzie zrośnięte karpele tworzą połączoną zalążnię.
- U storczyków i innych grup mogą występować wyspecjalizowane formy słupka (np. kolumna u storczyków), powstałe przez zrośnięcie żeńskich i męskich elementów.
Dlaczego gineceum jest ważne?
Gineceum pełni kluczową rolę w rozmnażaniu generatywnym roślin — odpowiada za odbiór pyłku, przeprowadzenie zapłodnienia oraz powstanie nasion i owoców. Budowa słupka i zalążni wpływa na mechanizmy zapylania, kompatybilność płciową i strategię rozprzestrzeniania nasion u różnych gatunków.
