Malaria jest chorobą zakaźną wywoływaną przez pasożyta z rodzaju Plasmodium i przenoszoną głównie przez ugryzienie zakażonego komara. Do zakażenia dochodzi, gdy pasożyt przedostaje się do krwi człowieka i następnie rozwija się w organizmie, co w ciężkich przypadkach może prowadzić do zgonu. Na świecie malaria powoduje setki tysięcy zgonów rocznie, a największe obciążenie chorobowe występuje w krajach tropikalnych.

Pasożytem wywołującym malarię jest pierwotniak z rodzaju 'Plasmodium'. Wśród gatunków istotnych dla zdrowia ludzi wyróżnia się m.in. Plasmodium falciparum, P. vivax, P. ovale, P. malariae oraz P. knowlesi. Pierwotniaki to organizmy jednokomórkowe — mają jedną komórkę — ale nie są bakteriami.

Jak dochodzi do zakażenia (cykl życiowy i wektory)

Zakażenie rozpoczyna się, gdy zakażony samica komara z rodzaju Anopheles podczas ssania krwi wstrzykuje do skóry człowieka formy pasożyta zwane sporozotami. Sporozoty przedostają się do wątroby, gdzie dojrzewają i uwalniają merozoity, które z kolei atakują krwinki czerwone. W krwinkach pasożyt rozmnaża się i powoduje ich rozpady — to prowadzi do napadowych gorączek i innych objawów.

Tylko żeński komar przenosi malarię, ponieważ tylko samice pobierają krew — męskie komary odżywiają się głównie nektarem kwiatów. W organizmie komara dochodzi do rozmnażania płciowego pasożyta i w efekcie powstają formy (sporozoty) lokalizujące się w gruczołach ślinowych komara, skąd trafiają do następnego gospodarza.

Poza układem wektorowym, malaria może być przenoszona również drogami pozakomarowymi:

  • zakażenie w czasie ciąży (tzw. transmisja matka-płód) — pasożyt może przeniknąć przez łożysko do płodu,
  • przez transfuzję krwi zawierającą pasożyta,
  • przez użycie skażonej igły lub narzędzi medycznych (np. w zabiegach, narkomanii),
  • rzadziej przez przeszczepy narządów.

Objawy

Okres wylęgania zależy od gatunku Plasmodium i wynosi zwykle od kilku dni do kilku tygodni (w przypadku P. vivax i P. ovale mogą występować długie utajone postacie wątrobowe). Do typowych objawów należą:

  • gorączka (często o przebiegu napadowym), dreszcze, poty,
  • bóle głowy i mięśni, ogólne osłabienie,
  • nudności, wymioty, biegunka,
  • niedokrwistość i powiększenie śledziony,
  • w ciężkich przypadkach — zaburzenia świadomości (malaria mózgowa), niewydolność nerek, zaburzenia oddychania, niewydolność wielonarządowa.

Rozpoznanie

Rozpoznanie opiera się na badaniach laboratoryjnych:

  • badanie mikroskopowe rozmazu krwi (gruby i cienki rozmaz) — nadal złoty standard,
  • szybkie testy diagnostyczne (RDT) wykrywające antygeny Plasmodium,
  • testy molekularne (PCR) w trudnych do rozstrzygnięcia przypadkach lub dla oznaczenia gatunku.

Leczenie

Wybór leczenia zależy od gatunku, ciężkości choroby, regionu (oporność lekowa) oraz stanu pacjenta. Ogólne zasady:

  • w przypadku ciężkiej malarii (np. zakażenie P. falciparum z objawami ostrymi) — leczenie dożylne (np. artesunat dożylny), postępowanie szpitalne, monitorowanie funkcji narządów, leczenie powikłań,
  • w łagodnej/umiarkowanej malarii pierwszego rzutu dla P. falciparum są zwykle artemisininowe terapie skojarzone (ACT),
  • w zakażeniach P. vivax i P. ovale stosuje się leki usuwające formy krwinkowe, a następnie lek przeciwko formom utajonym w wątrobie (np. primaquinę) w celu zapobiegania nawrotom — przed podaniem primaquiny zaleca się badanie na niedobór enzymu G6PD,
  • w przypadku oporności na leki terapeutyczne wybiera się alternatywne schematy — problemem jest narastająca oporność na niektóre preparaty (np. chloroquine, lokalne profile oporności na artemisininy w niektórych regionach).

Zapobieganie

Zapobieganie malarii obejmuje działania indywidualne i publiczno‑zdrowotne:

  • kontrola wektorów: moskitiery impregnowane insektycydem (ITN), wewnętrzne opryskiwanie ścian (IRS), eliminacja miejsc rozrodu komarów,
  • stosowanie repelentów, ubrań osłaniających ciało, unikanie wychodzenia o zmierzchu i w nocy w rejonach endemicznych,
  • chemioprofilaktyka dla podróżnych — dobór leku zależy od kierunku podróży i oporności w danym regionie (np. atowakon‑proguanil, doksycyklina, meflochina, chlorochina tam, gdzie jest skuteczna) — ważne przestrzeganie schematu (przed wyjazdem, podczas pobytu i po powrocie),
  • bezpieczeństwo transfuzji krwi i procedur medycznych — badanie krwi dawców, stosowanie jałowych igieł i strzykawek,
  • szczepienia: dostępna jest szczepionka RTS,S/AS01 przeciwko P. falciparum stosowana w programach pilotażowych i krajowych programach szczepień u małych dzieci w niektórych krajach afrykańskich; jej skuteczność jest umiarkowana i nie zastępuje innych działań zapobiegawczych.

Szczególne grupy ryzyka

Dzieci poniżej 5. roku życia, kobiety w ciąży oraz osoby nieuodpornione (np. podróżnicy z krajów bezmalarycznych) mają większe ryzyko ciężkiego przebiegu. Kobiety w ciąży powinny unikać podróży do rejonów wysokiego ryzyka; w krajach endemicznych stosuje się profilaktyczne programy, np. przerywane leczenie profilaktyczne w ciąży (IPTp).

Postępowanie przy podejrzeniu zakażenia

Przy podejrzeniu malarii (gorączka po pobycie w rejonie endemicznym, objawy sugerujące malarię) należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Wczesne rozpoznanie i natychmiastowe leczenie znacząco zmniejszają ryzyko powikłań i zgonu.

Informacje tu zawarte mają charakter ogólny i nie zastępują porady lekarza. Jeśli istnieje ryzyko narażenia lub występują objawy, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą chorób zakaźnych.