Prawo angielskie (common law): system prawny, precedensy i wpływ globalny
Prawo angielskie (common law): zasady, rola precedensu i wpływ globalny — przystępny przewodnik po systemie prawnym Anglii i jego międzynarodowym znaczeniu.
Prawo angielskie, zwane również prawem zwyczajowym, jest systemem prawnym Anglii i Walii. Ogólnie dzieli się na prawo karne i prawo cywilne. Rozpowszechnił się w wielu częściach byłego Imperium Brytyjskiego, w tym w Australii, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Nowej Zelandii, a także w wielu innych krajach.
Prawo angielskie jest wyjątkowe, ponieważ opiera się na stosowaniu precedensu prawnego do obecnych i przyszłych decyzji podejmowanych przez sędziów. Sędzia musi stosować się do przeszłych decyzji prawnych wydanych przez sądy wyższej instancji, ale niekoniecznie do tych wydanych przez sądy niższej instancji. Prawo angielskie nie jest oparte na konstytucji i nie ma kodyfikacji ustaw. Istnieją jednak nieoficjalne publikacje, które zawierają uporządkowane listy obowiązujących praw. Parlament jest uprawniony do tworzenia ustaw, które są automatycznie uznawane za ważne i nie mogą być weryfikowane przez sądy. Tylko Parlament ma prawo do zmiany ustawy.
Galeria obrazów
7 Obrazy
Podstawowe cechy i źródła prawa
W praktyce prawo angielskie opiera się na trzech głównych źródłach: precedensie (case law), ustawodawstwie (statute law) oraz zasadach prawa zwyczajowego i equity. Choć nie istnieje jedna pisana konstytucja, ramy konstytucyjne tworzą m.in. ustawy uchwalone przez Parlament, zasady zwyczajowe oraz orzecznictwo sądów. Wiele obszarów prawa zostało częściowo zregulowanych przez przepisy statutowe (np. przepisy dotyczące handlu, spółek czy prawa karnego), co jednak nie znaczy, że doszło do pełnej kodyfikacji.
Precedens, ratio decidendi i obiter dicta
Centralną cechą systemu jest zasada stare decisis — obowiązek stosowania się przez sądy niższej instancji do wiążących rozstrzygnięć sądów wyższych. W praktyce rozróżnia się ratio decidendi (istotne, wiążące ustalenie prawne będące podstawą wyroku) oraz obiter dicta (uwagi o charakterze pomocniczym, niesprawiające wiążącej normy). Sędziowie rozstrzygają konkretne sprawy, ale ich uzasadnienia tworzą precedensy, które w przyszłości mogą być powoływane jako wiążące lub perswazyjne. Sądy wyższe (np. Supreme Court, wcześniej Appellate Committee of the House of Lords) mogą odrzucać lub modyfikować wcześniejsze orzecznictwo, co daje systemowi zarówno stabilność, jak i możliwość ewolucji.
Hierarchia sądów i rola sądów najwyższych
W hierarchii angielskich sądów kluczowe miejsca zajmują: Supreme Court (sąd najwyższy), Court of Appeal, High Court (z wydziałami: Queen's Bench, Chancery, Family) oraz sądy niższej instancji, w tym magistrates' courts i Crown Court (w sprawach karnych). Orzeczenia sądów wyższych są wiążące dla sądów niższych. Historycznym elementem była także tradycja rozdziału prawa zwyczajowego i equity, połączona praktycznie przez ustawy Judicature Acts z lat 1873–1875, które umożliwiły stosowanie obu systemów w ramach jednego sądownictwa.
Parlament, suwerenność i kontrola sądowa
Suwerenność Parlamentu (parliamentary sovereignty) oznacza, że uchwalone ustawy mają pierwszeństwo i nie mogą być unieważnione przez sąd jako sprzeczne z konstytucją (ponieważ brak jest jednej, nadrzędnej konstytucji pisanej). W praktyce sądy mogą jednak interpretować ustawy i stosować zasady prawa zwyczajowego. Wprowadzenie Human Rights Act 1998 dało sądom możliwość wydawania declarations of incompatibility (oświadczeń niezgodności przepisów z prawami zapisanymi w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka), lecz nie pozwalało na bezpośrednie uchylenie aktu Parlamentu — decyzję o zmianie pozostawia ustawodawcy.
Wpływ globalny i różnorodność systemów common law
Prawo angielskie szeroko rozprzestrzeniło się wraz z Imperium Brytyjskim i stało się podstawą systemów prawnych wielu państw. Jednak w każdym kraju prawo to uległo adaptacji do lokalnych warunków. W niektórych państwach (np. w Stanach Zjednoczonych) rozwój common law doprowadził do istotnych odchyleń od angielskich wzorców; w innych (np. w Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii, Indiach) panuje większe podobieństwo, choć również występują lokalne modyfikacje. Niektóre kraje zastosowały system mieszany — łączący elementy common law i prawa cywilnego (np. Południowa Afryka, części Azji i Karaibów).
Zalety i krytyka systemu
- Zalety: elastyczność i zdolność do adaptacji poprzez orzecznictwo; szczegółowe rozważanie przypadków pozwala na tworzenie precyzyjnych reguł; precedens zapewnia przewidywalność prawa.
- Krytyka: system może być skomplikowany i rozproszony ze względu na dużą liczbę orzeczeń; orzecznictwo bywa postrzegane jako sędziowskie tworzenie prawa, co wywołuje dyskusje o demokratycznej legitymacji takich zmian; brak pełnej kodyfikacji może utrudniać szybkie odnalezienie obowiązujących reguł.
Praktyczne konsekwencje dla obywateli i prawników
Dla praktyków prawa i obywateli oznacza to, że znajomość orzecznictwa jest równie ważna jak znajomość ustaw. Adwokaci i sędziowie odwołują się do wcześniejszych wyroków, analizują ratio decidendi i wskazują, które elementy orzeczeń są wiążące. System kładzie też nacisk na argumentację prawniczą i umiejętność wykazania, które precedensy są najbardziej adekwatne do rozstrzyganej sprawy.
Podsumowując, prawo angielskie (common law) to dynamiczny system, w którym orzecznictwo sędziowskie odgrywa kluczową rolę, a parlamentarna suwerenność i brak jednej spisanej konstytucji nadają mu specyficzny charakter w porównaniu z systemami kodyfikowanymi.
Historia
Prawo Æthelberht (Athelbert z Kentu), napisane około 602 roku, jest najstarszym przykładem prawa anglosaskiego lub prawa w jakimkolwiek języku germańskim. Prawo anglosaskie opierało się na starożytnym prawie germańskim, które było systemem praw opartym na pokrewieństwie. Grupa pokrewieństwa była odpowiedzialna za czyny swoich członków, a także za ich ochronę. Za krzywdy wyrządzone innym płacono Weregildem, wartością przypisywaną każdej osobie i każdej rzeczy. W X wieku system ten przekształcił się w system setek. Nie opierały się one już na pokrewieństwie, ale organizowały się w celu ochrony innych w setce i egzekwowania prawa. Setnik był odpowiedzialny za setkę i miał za zadanie dopilnować, aby wszystkie spory zostały rozwiązane.
Podbój Anglii przez Normanów w 1066 roku przyniósł wiele zmian w prawie. Podczas gdy znaczna część prawa anglosaskiego została zachowana, Normanowie z czasem dodali nowe prawa. Przed inwazją normańską większość praw w Anglii było prawami lokalnymi i egzekwowanymi przez lokalne sądy. Wprowadzono sądy królewskie, które nie przejęły lokalnych praw od razu, ale robiły to przez pewien okres czasu. Sądy królewskie brały najlepsze z lokalnych praw i stosowały je w całej Anglii. W ten sposób powstało angielskie common law, czyli system praw wspólny dla całego kraju. W tym czasie rozwinął się drugi system sądowniczy, znany jako equity, zarządzany przez Court of Chancery. Equity zajmował się sytuacjami nieobjętymi prawem zwyczajowym. Przykłady decyzji equity obejmują nałożenie zastawu, korektę linii nieruchomości lub nakazanie komuś zrobienia czegoś w celu zapobieżenia szkodzie.
Osiemnastowieczny prawnik William Blackstone napisał czterotomowe Commentaries on the Laws of England, które po raz pierwszy zawierały kompletny przegląd prawa angielskiego. Pierwotnie opublikowane w latach 1765-1769, od tego czasu były wielokrotnie wznawiane. Używane aż do XIX wieku, Komentarze były głównym narzędziem nauczania prawa zarówno w Anglii, jak i w Ameryce. Abraham Lincoln czytał Komentarze Blackstone'a jako część swojej nauki prawa.
System ławy przysięgłych
System ławy przysięgłych pojawił się w Anglii prawdopodobnie zaraz po podboju normańskim. Początkowo przysięgli występowali w sądzie w charakterze świadków. Z czasem jednak, na pewno za panowania Henryka II, stali się oni sędziami orzekającymi o faktach w sprawie sądowej. Ławnicy zaczęli rozważać dowody przedstawione przez strony sporu. Z czasem przysięgli dowiadywali się coraz mniej o sprawie przed procesem i uczyli się tego, co było im potrzebne do podjęcia decyzji w sądzie.
Wniosek do Walii
W przeciwieństwie do Szkocji i Irlandii Północnej, Walia nie jest odrębną jurysdykcją w Zjednoczonym Królestwie. Stare prawa obowiązujące w Walii w ramach Królestwa Anglii zostały zniesione przez Ustawy Króla Henryka VIII (Laws in Wales Acts). Dzięki temu Walia stała się prawnie zgodna z Anglią. W latach 1746-1967 wszelkie odniesienia do Anglii w ustawodawstwie obejmowały Walię. Zaprzestano tego wraz z uchwaleniem Ustawy o języku walijskim z 1967 roku. Obecnie jurysdykcja ta jest powszechnie określana jako "Anglia i Walia". Mimo że Walia posiada pewien stopień autonomii politycznej, nie miała możliwości uchwalania prawa pierwotnego do czasu wejścia w życie Ustawy o Rządzie Walii z 2006 r. po wyborach powszechnych w Walii w 2007 r. Mimo to, walijski system prawny pozostaje angielskim prawem zwyczajowym. Jest to sytuacja inna niż w przypadku Irlandii Północnej. Nie przestała ona być odrębną jurysdykcją, gdy zawieszono działalność jej legislatury. Istotną różnicą jest również używanie języka walijskiego, gdyż przepisy go dotyczące obowiązują w Walii, a nie w pozostałej części Zjednoczonego Królestwa. Ustawa o języku walijskim z 1993 r. jest aktem Parlamentu Zjednoczonego Królestwa. Na jej mocy język walijski został zrównany z językiem angielskim w Walii w odniesieniu do sektora publicznego. Język walijski może być również używany w sądach walijskich.
Powiązane strony
- System kontradyktoryjny
- Prawo kanoniczne
- Prawo cywilne
- Prawo powszechne
- Prawo konstytucyjne
- System inkwizytorski
- Prawo międzynarodowe
- Prawo morskie
- Prawo rzymskie
- Prawo salickie
- Prawo szkockie
- Prawo walijskie
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest prawo angielskie?
O: Prawo angielskie, zwane również common law, to system prawny Anglii i Walii. Ogólnie dzieli się na prawo karne i prawo cywilne.
P: Jak rozprzestrzeniało się prawo angielskie?
O: Prawo angielskie rozprzestrzeniło się w wielu częściach byłego Imperium Brytyjskiego, w tym w Australii, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Nowej Zelandii oraz w wielu innych krajach.
P: Jak działa prawo angielskie?
O: Prawo angielskie opiera się na stosowaniu precedensu prawnego do obecnych i przyszłych decyzji podejmowanych przez sędziów. Sędzia musi stosować się do decyzji prawnych wydanych w przeszłości przez sądy wyższej instancji, ale niekoniecznie do decyzji wydanych przez sądy niższej instancji.
P: Czy w Anglii istnieje konstytucja?
O: Nie, w Anglii nie ma kodyfikacji prawa ani konstytucji. Istnieją jednak nieoficjalne publikacje, które zawierają uporządkowane listy obowiązujących przepisów.
P: Kto ma prawo tworzyć prawa w Anglii?
O: Parlament ma prawo tworzyć prawa, które są automatycznie uznawane za ważne i nie mogą być rozpatrywane przez sądy.
P: Kto ma prawo do zmiany prawa w Anglii?
O: Tylko Parlament ma prawo do zmiany prawa w Anglii.
Powiązane artykuły
Autor
AlegsaOnline.com Prawo angielskie (common law): system prawny, precedensy i wpływ globalny Leandro Alegsa
URL: https://pl.alegsaonline.com/art/31484
Źródła
- inbrief.co.uk : "English Law: An introduction"
- law.duke.edu : "English Law"
- practicallawandjustice.liberty.me : "The De-Evolution of Anglo-Saxon Law"
- europeanhistory.about.com : "The Consequences of the Norman Conquest"
- lawteacher.net : "Equity Lecture Notes, Historical Introduction"
- dictionary.law.com : "equity"
- oll.libertyfund.org : "Sir William Blackstone, 1723 - 1780"
- nycourts.gov : "The Commentaries on the Laws of England"
- lawteacher.net : "The Jury System"