Przegląd pojęcia

Pojęcie trier of fact (często używa się też określenia finder of fact) odnosi się do osoby lub organu, który w toku postępowania ustala, jakie fakty miały miejsce. W kontekście postępowania karnego rolę tę zwykle pełni ława przysięgłych, natomiast w innych rodzajach spraw decydujący co do faktów może być sędzia orzekający lub inny organ rozstrzygający. Termin ten opisuje etap ustalenia faktów, odróżniony od stosowania norm prawnych do tych faktów.

Kto może być trier of fact?

  • Ława przysięgłych — w procesach z udziałem jury, ława przysięgłych rozstrzyga, jakie wydarzenia zaistniały i czy zarzuty zostały udowodnione.
  • Sędzia — w tzw. bench trial, czyli gdy brak ławy przysięgłych, sędzia pełni równocześnie funkcję ustalającą fakty i stosującą prawo.
  • Organy administracyjne i komisje — w postępowaniach administracyjnych trier może być sędzia administracyjny, komisja lub zarząd organu decyzyjnego.
  • Arbitraż — w sprawach arbitrażowych fakty ustala arbiter lub zespół arbitrów.

Funkcja i wpływ ustaleń faktycznych

Rola trier of fact polega na ocenianiu wiarygodności dowodów, świadków i materiałów. Po dokonaniu ustaleń faktu następuje zastosowanie odpowiednich reguł prawnych przez organ orzekający. W procesach z ławą przysięgłych sędzia udziela instrukcji prawnych dotyczących standardu dowodu, elementów roszczenia lub zarzutu oraz zakresu oceny dowodów — są to instrukcje, które mają pomóc ławie przysięgłych w podjęciu decyzji.

Zasady dowodowe i standardy rozstrzygnięć

Ustalanie faktów wiąże się z określonymi standardami dowodu. W systemach opartych na prawie anglosaskim w sprawach karnych zwykle obowiązuje standard „ponad uzasadnioną wątpliwość” (beyond reasonable doubt), natomiast w sprawach cywilnych przeważa standard 'przewagi dowodów' (preponderance of the evidence). To trier of fact ocenia, czy zebrane dowody spełniają wymagany standard i czy należy przyznać rację powołującej się strony lub pozwanemu — na przykład powód lub pozwany.

Znaczenie praktyczne i rozróżnienia

Rozróżnienie między ustalaniem faktów a stosowaniem prawa ma znaczenie proceduralne i apelacyjne: błędy w ustaleniach faktycznych są zwykle oceniane inaczej niż błędy prawa. Terminologia ewoluowała — niekiedy "trier of fact" uznaje się za starsze określenie, a "finder of fact" pojawia się w nowszych tekstach anglojęzycznych — jednak istota funkcji pozostaje taka sama: niezależnie od nazwy, zadaniem jest obiektywne ustalenie, co się wydarzyło, na podstawie zgromadzonych dowodów.

Przykłady i uwagi końcowe

W praktyce rozstrzygnięcie trier of fact decyduje o wyniku sporu — np. o skazaniu lub uniewinnieniu w sprawie karnej, albo o przyznaniu albo oddaleniu roszczenia w sprawie cywilnej. W zależności od systemu prawnego możliwości ponownego rozpatrzenia ustaleń faktu oraz ich korekty przez instancje odwoławcze są ograniczone i regulowane odrębnymi regułami procedury.