Equity (słuszność) — definicja prawa anglosaskiego i przykłady

Equity (słuszność) w prawie anglosaskim — przystępna definicja, zasady i praktyczne przykłady decyzji sędziowskich stosowanych, gdy prawo zwykłe jest niewystarczające.

W krajach common law sprawiedliwość opiera się na sędziowskiej ocenie słuszności. Jest to często to, co jest uważane za sprawiedliwe i słuszne na mocy prawa naturalnego. Stosuje się ją, gdy same przepisy prawa nie regulują danej kwestii lub są w jakiś sposób nieodpowiednie. Przykłady decyzji opartych na zasadzie słuszności obejmują nałożenie zastawu, korektę linii własności lub nakazanie komuś zrobienia czegoś w celu zapobieżenia szkodzie.

Czym jest „equity” (słuszność)?

Equity — w polskim tłumaczeniu często określana jako słuszność lub prawo słuszności — to zbiór zasad i remedium rozwiniętych w systemie anglosaskim w celu uzupełniania twardych reguł common law. Ma charakter dyskrecjonalny: sędzia stosujący zasady equity kieruje się oceną tego, co w konkretnych okolicznościach będzie sprawiedliwe. Equity powstała historycznie w sądownictwie kanclerza (Court of Chancery) jako odpowiedź na sztywność prawa zwyczajowego.

Główne zasady i maksymy

• Equity follows the law — słuszność nie unieważnia prawa, lecz je uzupełnia.
• He who seeks equity must do equity — kto żąda pomocy sądu słusznościowego, musi sam postępować uczciwie.
• He who comes to equity must come with clean hands — sąd może odmówić pomocy, gdy strona działała w złej wierze.
• Delay defeats equity (laches) — zwłoka w wystąpieniu o środek słusznościowy może spowodować odmowę.
• Equity acts in personam — wiele środków equity jest skierowanych bezpośrednio wobec osoby (np. nakaz spełnienia określonego działania).
• Equity delights in equality — tam, gdzie to możliwe, słuszność dąży do równego rozdziału korzyści/obciążeń.

Typowe środki i instytucje equity

• Nakaz sądowy (injunction) — zakaz lub nakazanie określonego zachowania w celu zapobieżenia szkodzie (np. zatrzymanie budowy naruszającej czyjeś prawa).
• Specific performance (nakaz spełnienia świadczenia) — wymuszenie wykonania zobowiązania kontraktowego, gdy pieniężne odszkodowanie byłoby niewystarczające (często w sprawach dotyczących nieruchomości lub unikatowych przedmiotów).
• Trust (powiernictwo) — instytucja, w której prawo własności jest rozdzielone na tytuł prawny (legal title) i prawo do korzyści (equitable interest).
• Constructive trust i resulting trust — twory słusznościowe służące naprawie niesprawiedliwego wzbogacenia lub zabezpieczeniu intencji stron.
• Equitable lien (zastaw słusznościowy) — zabezpieczenie roszczeń na majątku, nakładane przez sąd w celu zapewnienia wykonania zobowiązania.
• Equitable estoppel — zasada, która uniemożliwia stronie zaprzeczanie faktom czy obietnicom, na które druga strona racjonalnie polegała.
• Rectification i rescission — korekta lub unieważnienie umowy, gdy dokument nie odzwierciedla rzeczywistej woli stron lub zawarty był w wyniku błędu/wyłudzenia.
• Account of profits — obowiązek rozliczenia się z zysków uzyskanych kosztem drugiej strony (środek restitutionaryjny stosowany w equity).

Różnice między prawem zwyczajowym a equity

Prawo common law koncentruje się zwykle na odszkodowaniu pieniężnym i ścisłych regułach; equity natomiast daje sędziemu większą swobodę i środki niematerialne. W XIX wieku w Anglii sądy zostały scentralizowane (Judicature Acts), co zjednoczyło struktury sądowe, ale nie zatarło odrębności zasad i remediów equity. W praktyce oznacza to, że sąd może stosować zarówno środki prawa zwyczajowego, jak i środków słuszności, dobierając rozwiązanie adekwatne do sytuacji.

Kiedy sąd zastosuje equity?

Sąd odwoła się do zasad equity, gdy:

• tradycyjne reguły prawa nie dają sprawiedliwego rozwiązania,
• roszczenie wymaga środka innego niż pieniężne odszkodowanie (np. nakaz, trust),
• zachodzi konieczność zapobieżenia bezprawnemu wzbogaceniu lub naprawy niesprawiedliwości,
• strony wykazały szczególne okoliczności – np. unikatowość przedmiotu umowy.

Przy tym środki equity są zwykle dyskrecjonalne — sędzia ocenia równowagę interesów, adekwatność innych środków (np. czy odszkodowanie wystarczy) oraz czy strona domagająca się ochrony nie ma „nieczystych rąk”.

Odmowy i ograniczenia stosowania equity

Equity może odmówić świadczenia, jeżeli:

• wniosek jest spóźniony (laches),
• wnioskodawca działał w złej wierze (unclean hands),
• udzielenie pomocy byłoby niesprawiedliwe wobec osób trzecich,
• istnieje wystarczające i adekwatne odszkodowanie pieniężne.

Przykłady praktyczne

• Nałożenie zastawu słusznościowego na rzecz wierzyciela, gdy formalne zabezpieczenia są niewystarczające.
• Korekta linii własności (boundary adjustment) w sytuacji, gdy granice oznaczone w dokumentach nie odzwierciedlają rzeczywistej intencji stron.
• Nakaz zatrzymania robót budowlanych z obawy o nieodwracalne szkody — typowy injunction.
• Wydanie nakazu spełnienia świadczenia przy sprzedaży unikatowej nieruchomości, gdy odszkodowanie nie jest wystarczające.
• Ustanowienie powiernictwa (trust) dla ochrony majątku osoby niezdolnej do zarządzania nim.

Znaczenie współcześnie

Instytucje equity mają nadal istotne znaczenie w systemach opartych na common law i wywarły wpływ na prawo międzynarodowe oraz prawo prywatne w wielu krajach. W praktyce są niezbędne do rozwiązywania sporów, w których sztywne reguły prawa nie zapewniają sprawiedliwego rezultatu lub gdy konieczne są środki zakazowe, naprawcze czy słusznościowe.

Podsumowanie: Equity to elastyczny zestaw zasad i remedium, które uzupełniają prawo zwyczajowe, umożliwiając sądom osiągnięcie sprawiedliwych rezultatów tam, gdzie formalne reguły prawa okazują się niewystarczające lub niesprawiedliwe.

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest sprawiedliwość w krajach common law?

P: Co jest uważane za sprawiedliwe i słuszne w świetle prawa naturalnego?

P: Kiedy sprawiedliwość jest stosowana w krajach common law?

P: Czy możesz podać przykład decyzji podjętej zgodnie z zasadą słuszności?

P: Co oznacza nałożenie zastawu?

P: Co oznacza korekta linii nieruchomości?

P: Co oznacza nakazanie komuś zrobienia czegoś w celu zapobieżenia szkodzie?

Szukaj według litery