Ten artykuł jest o uniwersalnej instytucji religijnej. Ogólne informacje o chrześcijaństwie lub informacje o konkretnych wyznaniach chrześcijańskich znajdują się na odpowiedniej stronie. Inne zastosowania - zob. Kościół (dezambigulacja).

Termin Kościół Chrześcijański, Kościół Katolicki czy też Jeden Święty Kościół Katolicki i Apostolski, jak został nazwany w 110 r. n.e., odnosi się do "powszechnego towarzystwa wierzących". Oznacza to każdą osobę, która kiedykolwiek przyjęła lub kiedykolwiek zaakceptuje wiarę chrześcijańską. Chodzi o to, że wszyscy ci ludzie razem tworzą jedno "ciało" zwane "Kościołem". "Kościół" (w tym sensie) nie jest uważany przez chrześcijan za zwykłą organizację ludzką. Jest on uważany za część Bożej drogi do zbliżenia ludzi do Niego. "Kościół" został zapoczątkowany przez Jezusa w I wieku naszej ery. Jest on nazywany "Kościołem chrześcijańskim", ponieważ Jezus został nazwany "Chrystusem" (lub świętym od Boga).

"Kościoły" jako organizacje chrześcijańskie zostały założone przez wyznawców Jezusa. Dziś istnieje wiele kościołów w znaczeniu "organizacji kościelnych". Różne zorganizowane kościoły nazywane są wyznaniami chrześcijańskimi.

Główne przekonania chrześcijańskie są w posiadaniu wszystkich głównych wyznań chrześcijańskich. Przekonania te są często wypowiadane na głos przez chrześcijan w "oświadczeniu wiary", które nazywa się Credo. Kościoły rzymskokatolickie, prawosławne, luterańskie, anglikańskie i inne kościoły protestanckie wierzą, że Bóg jest "stwórcą i wiecznym ojcem wszystkiego", że Jezus był "Chrystusem" i synem Boga, który umarł, aby zbawić ludzi od kary za ich grzechy, i że Duch Święty jest darem Boga, aby pomagać i pocieszać ludzi chrześcijańskich. Chrześcijanie wierzą, że są to trzy części jednego Boga.

Istnieje wiele innych przekonań, które różnią się między różnymi wyznaniami. Te różnice powodowały czasem kłótnie i powodowały, że Kościół zorganizowany dzielił się na wyznania. Różne opinie nazywane są kontrowersjami.

Pojęcie Kościoła — uniwersalny i lokalny

Pojęcie "Kościoła" ma dwa główne znaczenia:

  • Kościół powszechny (uniwersalny) — całokształt wierzących w Chrystusa na całym świecie i we wszystkich czasach; widziany jako duchowe ciało Chrystusa;
  • Kościół lokalny — konkretna wspólnota wiernych spotykająca się w określonym miejscu (parafia, zbór, parafialna wspólnota) wraz ze swoją organizacją, liturgią i strukturą.
Obie perspektywy są używane równocześnie: chrześcijanie mówią o "Kościele jako ciele Chrystusa" oraz o konkretnych Kościołach i denominacjach.

Krótka historia i główne podziały

Kościół chrześcijański powstał w I wieku n.e. na gruncie judaizmu w imperium rzymskim. W ciągu pierwszych wieków rozwijały się struktury parafialne, biskupie i teologiczne. Najważniejsze etapy podziałów to:

  • Wielki podział wschodni‑zachodni (1054) — tzw. schizma wschodnia między Kościołem zachodnim (rzymskim) a Kościołem wschodnim (prawosławnym), związana z różnicami w teologii, liturgii i przywództwie;
  • Reformacja (XVI wiek) — ruch zapoczątkowany przez reformatorów (np. Marcina Lutra, Jana Kalwina), prowadzący do powstania licznych kościołów protestanckich i odrzucenia części tradycji katolickiej;
  • Dalsze podziały i odnowienia — w ciągu wieków wyłaniały się nowe nurtu: anglikaństwo, luteranizm, kalwinizm, ruchy metodystyczne, baptyści, pentekostalizm i wiele innych, często o odmiennym podejściu do liturgii, teologii i życia wspólnoty.

Główne wyznania i ich cechy

Współcześnie wyróżnia się kilka dużych rodzin chrześcijańskich:

  • Kościół rzymskokatolicki — podlega papieżowi w Rzymie, posiada hierarchiczną strukturę biskupią, celebruje siedem sakramentów i dużą wagę przywiązuje do tradycji i nauczania Magisterium;
  • Kościoły prawosławne — składają się z autokefalicznych Kościołów wschodnich (np. greckiego, rosyjskiego), kładą nacisk na liturgię i tradycję Ojców Kościoła, uznają siedem sakramentów, mają strukturę biskupią;
  • Kościoły protestanckie — bardzo zróżnicowane: luterańskie, anglikańskie, kalwińskie (reformowane), baptystyczne, metodystyczne, pentekostalne i inne; różnice dotyczą m.in. pojmowania sakramentów, autorytetu Pisma Świętego i charakteru nabożeństwa;
  • Kościoły orientalne (okołoprawosławne, np. koptyjski, armeński) — mają odrębne tradycje liturgiczne i teologiczne, często wynikające z wcześniejszych sporów chrystologicznych.

Podstawowe wierzenia chrześcijańskie

Wspólne przekonania, obecne w większości tradycji, to m.in.:

  • Trójca Święta — Bóg w trzech Osobach: Ojca, Syna i Ducha Świętego;
  • Chrystologia — Jezus z Nazaretu jako Syn Boży, który przez życie, śmierć i zmartwychwstanie przyniósł zbawienie;
  • Zbawienie i odkupienie — grzechy są przebaczane dzięki ofierze Jezusa; różne wyznania inaczej akcentują rolę łaski, wiary i uczynków;
  • Pismo Święte — Biblia jest podstawowym źródłem wiary i praktyki; interpretacja Pisma bywa przedmiotem różnic;
  • Eschatologia — nauka o rzeczach ostatecznych: wskazania dotyczące sądu, zmartwychwstania i życia wiecznego.
Ważne są też konkretne formuły wiary, np. Credo (Wyznanie Apostolskie, Nicejsko‑Konstantynopolitańskie), które streszczają podstawy doktryny.

Sakramenty, liturgia i praktyki

Większość tradycji chrześcijańskich praktykuje rytuały, które wyrażają i umacniają wiarę. Najpowszechniejsze to:

  • Chrzest — początek życia w Kościele; praktykowany przez niemowlęta (w Kościele katolickim, prawosławnym) oraz przez dorosłych (w wielu kościołach protestanckich);
  • Komunia (Eucharystia) — celebracja pamięci ostatniej wieczerzy Jezusa; różne wyznania interpretują ją jako rzeczywistą obecność Chrystusa, symboliczną lub duchową;
  • Inne sakramenty/obrzędy — w Kościele katolickim i prawosławnym jest ich siedem (np. bierzmowanie, pokuta, kapłaństwo, namaszczenie chorych); kościoły protestanckie zwykle wyróżniają dwa główne sakramenty/ordynacje: chrzest i Wieczerzę Pańską.

Struktura i organizacja

Kościoły różnią się również sposobem organizacji życia wspólnoty:

  • Episkopalny — władza skoncentrowana u biskupów (np. Kościół katolicki, prawosławny, anglikański);
  • Presbyteryjny — rządy starszych i synodów (np. Kościoły reformowane);
  • Kongregacjonalny — autonomia lokalnej wspólnoty (np. niektóre zbory baptystyczne);
  • Charyzmatyczny i ruchy laickie — rosnące znaczenie ruchów odnowy duchowej, parafii wspólnotowych i organizacji pozakościelnych.

Kontrowersje, rozłamy i ekumenizm

Różnice teologiczne i praktyczne doprowadziły w historii do konfliktów i rozłamów (schizmy, reformacje). Jednocześnie od XIX–XX wieku rozwijał się ruch ekumeniczny dążący do jedności chrześcijan, dialogu międzywyznaniowego i współpracy w sprawach społecznych i misyjnych. Istnieją formalne organizacje i dialogi teologiczne, mające na celu lepsze wzajemne zrozumienie i, w miarę możliwości, zbliżenie.

Znaczenie społeczne i kulturowe

Kościół odgrywał i odgrywa istotną rolę w kształtowaniu kultury, sztuki, edukacji, opieki zdrowotnej i systemów prawnych w wielu częściach świata. Działa poprzez parafie, szpitale, szkoły, organizacje charytatywne i misyjne, angażując się w pomoc ubogim i promocję wartości moralnych.

Ten skrótowy przegląd ma na celu przedstawienie podstawowych pojęć i różnic dotyczących Kościoła chrześcijańskiego. Poszczególne wyznania i wspólnoty mają bogatsze, szczegółowe nauczania i tradycje, które opisane są na odrębnych stronach poświęconych konkretnym Kościołom i ruchom.