Mandaeizm lub mandaeizm (mandaiuta: Mandaiuta, arabski: مندائية Mandā'iyya) jest religią monoteistyczną o wyraźnie dualistycznym światopoglądzie. Wyznawcy tej tradycji, nazywani Mandaejczykami, czczą jako ważne postacie biblijne m.in. Adama, Abla, Seta, Enosa, Noego, Sema, Abrama, a zwłaszcza Jana Chrzciciela, którego uważają za głównego proroka i nauczyciela swojej wspólnoty. Mandaeizm jest jednocześnie religią etniczną i wyznaniową: ma własne liturgie, hierarchię kapłańską i silne poczucie wspólnoty.

Nauki, kosmologia i praktyki

Centralnym elementem wierzeń jest ostry podział między Światem Światła (światem dobrym, boskim) a Światem Ciemności (światem materii i zła). W kosmologii mandaickiej istnieje wiele boskich istot i emanacji związanych ze Światłem, a celem religijnym jest powrót duchowej iskry człowieka do tego pierwotnego świata. W praktyce religijnej dominują obrzędy oczyszczenia i rytualne kąpiele (zwane masbuta), które odbywają się w bieżącej, żywej wodzie — yardena (symbolicznie związanej z rzekami).

Mandaejczycy przykładają dużą wagę do rytuałów przejścia: chrzty (baptisma) są powtarzane wielokrotnie jako czynności oczyszczające, istnieją rozbudowane obrzędy żałobne (masiqta), ceremonie ślubne oraz rytuały kapłańskie. Kapłaństwo jest instytucją centralną — wśród tytułów kapłańskich występują m.in. ganzibria i tarmida. Tradycja liturgiczna zawiera liczne modlitwy, hymny i formuły, które przekazywane są w języku liturgicznym — mandejskim.

Teksty i język

Główne księgi religijne to m.in. Ginza Rabba (Wielki Skarb) oraz Qolasta (zbiór modlitw i hymnów). Teksty te zostały spisane w języku mandejskim — odmianie aramejskiego używanej jako język liturgiczny i kulturowy Mandaejczyków. Pismo mandejskie zachowało unikalne cechy i jest używane do zapisu formuł rytualnych oraz genealogii kapłańskich.

Historia i rozmieszczenie geograficzne

Pierwotnie mandaeizm był praktykowany przede wszystkim w rejonie dolnego biegu rzek Eufratu i Tygrysa oraz w delcie i na szlaku wodnym Shatt-al-Arab. Obszar ten obecnie znajduje się w granicach Iraku oraz prowincji Khuzestan w Iranie. Społeczność ta ma długą historię w Mezopotamii, chociaż jej początków i związku z wczesnym judaizmem czy chrześcijaństwem bada się i wciąż dyskutuje.

Przed wojną w Iraku w 2003 r. większość światowej populacji Mandaeanów mieszkała w Iraku. Szacuje się, że obecna liczba Mandaejczyków na świecie wynosi około 60–70 tysięcy, przy czym dokładne dane są trudne do ustalenia z powodu migracji i asymilacji. Konflikty i prześladowania w regionie skłoniły wielu członków wspólnoty do emigracji.

Diaspora i prześladowania

Z powodu nasilających się prześladowań i niestabilności politycznej wielu Mandaeanów opuściło historyczne terytoria. Proces ten określa się często jako diaspora. Po 2003 r. oraz w następnych latach duża część irackich Mandaejczyków wyjechała do sąsiednich krajów, zwłaszcza do Syrii i Jordanii, a także dalej — do krajów Europy, Australii i Ameryki Północnej (m.in. Stany Zjednoczone i Kanada). Według analiz po wojnie w Iraku populacja irackich Mandaejczyków uległa znacznemu zmniejszeniu; do roku 2007 liczba ta spadła do kilku tysięcy, choć dokładne dane różnią się między źródłami.

W diasporze wspólnoty stawiają czoła wyzwaniom związanym z zachowaniem języka, kapłaństwa i rytuałów, które wymagają dostępu do bieżącej wody i wyszkolonych kapłanów. W niektórych krajach uchodźcy mandejscy tworzyli zorganizowane wspólnoty (np. w Skandynawii, Wielkiej Brytanii, Australii i Stanach Zjednoczonych), starając się kontynuować praktyki religijne i przekazywać tradycję młodszym pokoleniom.

Badania i poznanie Mandaeizmu

Mandaeizm przez długi czas pozostawał społecznością zamkniętą i skrytą — o czym donosili podróżnicy i badacze. Do powszechnej wiedzy o tej religii przyczynili się badacze i orientalistycy tacy jak J. Heinrich Petermann, Nicholas Siouffi i Lady Ethel Drower, którzy spisywali teksty, relacje i rytuały, udostępniając zasoby do dalszych badań. Współczesna literatura naukowa rozwija tematykę mandeaizmu, jego historii, języka i sytuacji społecznej, starając się jednocześnie uwzględniać głos samej społeczności.

Pomimo trudności współczesnych Mandaejczycy zachowują żywą tradycję religijną, której centralnym elementem pozostaje kult Jana Chrzciciela, praktyka rytualnej kąpieli w rzece oraz rozbudowany system liturgiczny i kapłański. Utrzymanie tych praktyk w warunkach diasporycznych jest jednym z kluczowych wyzwań dla przyszłości tej niewielkiej, ale historycznie ważnej wspólnoty.