Żaby (Anura): cechy, rozwój, tryb życia i rola w ekosystemie
Żaby (Anura): poznaj cechy, rozwój, tryb życia i rolę w ekosystemie — metamorfoza, zachowania, ochrona i wpływ na bioróżnorodność.
Żaby należą do płazy i są kręgowcami z rzędu Anura. W potocznym języku mówimy o żabach i ropuchach, lecz nie stanowią one odrębnych jednostek systematycznych — różnice między nimi wynikają głównie ze adaptacji do środowiska. Na przykład „ropuchowaty” wygląd z suchą, chropowatą skórą jest często efektem przystosowania do życia w bardziej suchym środowisku. Podobna morfologia pojawiała się u różnych linii ewolucyjnych niezależnie: ewoluowała wielokrotnie, co jest przykładem zbieżnej ewolucji.
Siedlisko i rozmieszczenie
Większość żab żyje zarówno na lądzie, jak i w słodkiej wodzie. Zazwyczaj nie przetrwają w wodzie słonej ze względu na problemy osmoregulacyjne. Występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, w bardzo różnych środowiskach — od lasów deszczowych, przez łąki i bagna, po tereny skaliste i obszary miejskie. Niektóre gatunki są gatunki drzewne (arborealne) i mają przystosowane, przylegające poduszki na palcach, co ułatwia wspinanie się, inne są w pełni wodne lub nadrzewne.
Rozwój i rozmnażanie
Rozwój żab odbywa się przez metamorfozę. Samice składają jaj, z których wylęgają się kijanki — larwy wodne wyposażone w skrzela i ogon. Jaja składane przez samice często tworzą skupiska lub kleiste „mata”, u niektórych gatunków jaja układane są w podwodnych grupach, u innych w formie pasm lub pianowych gniazd nad wodą. Jaja nazywane są żabiołkami. W czasie metamorfozy organizm kijanki przechodzi ogromne zmiany: rozwijają się kończyny, pojawiają się płuca, skrzela zanikają, a ogon ulega resorpcji. Młoda forma (tzw. „żaba” młodociana) opuszcza wodę i przechodzi do trybu życia lądowego — w pełni rozwinięta żaba ma długie tylne nogi i brak ogona. Warto dodać, że u niektórych gatunków występuje rozwój bezkijankowy (tzw. bezpośredni), gdzie jaja dają bezpośrednio miniaturowe dorosłe osobniki, bez częściowo wolno żyjącej formy larwalnej.
Anatomia i zachowanie
Dorosłe żaby mają wydłużone tylne kończyny przystosowane do skakania i pływania; wiele gatunków ma błony pławne między palcami. Oddychają przez płuca i przez cienką, wilgotną skórę — dzięki temu część wymiany gazowej odbywa się skórnie. Mają zwykle lepkie, ruchome języki, którymi chwytają robaki i inne drobne bezkręgowce; u niektórych większych gatunków dieta może obejmować także drobne kręgowce. Żaby wydają dźwięki godowe i alarmowe — odgłos często nazywany jest "croak" (rechot); samce korzystają z worków głosowych do wzmocnienia sygnału w okresie godowym.
Skóra żab może być gładka lub szorstka, często ubarwiona kamuflująco; wiele gatunków ma kontrastowe barwy ostrzegawcze. Niektóre rodzaje żab są chronione przez bycie trującymi — toksyny skórne chronią je przed drapieżnikami. Owady i inne drapieżniki unikają jaskrawych, trujących gatunków (np. żaby z rodziny Dendrobatidae). System sensoryczny żab obejmuje dobrze rozwinięte oczy i pola węchowe; mają też dobrze dostosowany układ równowagi do skakania i pływania.
Rola w ekosystemie i zagrożenia
Żaby odgrywają ważną rolę w łańcuchu pokarmowym: jako drapieżniki kontrolują populacje owadów i innych bezkręgowców, a jako ofiary stanowią pokarm dla ptaków, ssaków, ryb i gadów. Dzięki przepuszczalnej skórze i wrażliwości na zanieczyszczenia żaby są także czułymi wskaźnikami stanu środowiska (bioindykatorami).
Zagrożenia dla populacji żab obejmują utratę siedlisk, zanieczyszczenia (np. pestycydy), zmiany klimatu, choroby (szczególnie chytridiomykozę wywoływaną przez grzyby) oraz inwazyjne gatunki. Wprowadzenie obcego gatunku żaby do nowego kraju może zaburzyć lokalny ekosystem. Przykładem jest introdukcja gatunków, które stają się konkurencyjne lub roznoszą choroby.
Zastosowanie przez ludzi i ochrona
W niektórych kulturach żabie mięso jest spożywane; Żabie udka są popularne m.in. we Francji, w Chinach oraz w części Stanów Zjednoczonych. Nadmierne odławianie oraz niszczenie siedlisk może mieć lokalne skutki ekologiczne — np. wzrost liczby owadów przenoszących choroby, jeśli populacje żab drastycznie spadną — choć w praktyce żaby są rzadko jedynymi kontrolerami takich populacji.
Aby chronić żaby, stosuje się ochronę siedlisk, programy hodowlane (reintrodukcje), monitoring populacji oraz zwalczanie rozprzestrzeniania się chorób i inwazyjnych gatunków. Działania te są ważne nie tylko dla ochrony samych gatunków, lecz także dla zachowania równowagi ekosystemów.
Dodatkowe informacje
- Wiek i wielkość: Gatunki różnią się znacznie — od kilku centymetrów do kilkunastu centymetrów długości; niektóre mogą żyć kilka lat na wolności, inne przekraczają 10–15 lat w sprzyjających warunkach.
- Systematyka: Żaby należą do klasy Lissamphibia, jedynej klasy amfibii, która przetrwała do dziś.
- Interesujące adaptacje: niektóre gatunki budują pianowe gniazda, inne wykazują opiekę rodzicielską (np. noszenie kijanek na grzbiecie), a jeszcze inne wykazują rozwój bezkijankowy.
Podsumowując, żaby są zróżnicowaną i ekologiczną ważną grupą zwierząt, które pełnią wiele funkcji w przyrodzie i są jednocześnie czułymi wskaźnikami zdrowia środowiska. Ochrona ich siedlisk i przeciwdziałanie zagrożeniom jest kluczowe dla zachowania bioróżnorodności.
Żaba kieszonkowa, Assa darlingtoni, fantastycznie dobrze zakamuflowana
Męski Dendropsophus microcephalus: jego worek wokalny jest używany do kroczenia
Europejska kumak nizinny brzusznej (Bombina bombina)
Ostrzeżenie przed trującą żabą drzewną: Trucizna truskawkowa żaba dart zawiera liczne alkaloidy, które odstraszają drapieżniki.
Charakterystyka
Żaby to zimnokrwiste zwierzęta. To oznacza, że potrzebują ciepła, aby utrzymać temperaturę ciała. Jeśli temperatura na zewnątrz jest zimna, płazy nie będą aktywne. Płazy mogą się ogrzewać od słońca, zazwyczaj pośrednio: podczas gdy gady mogą wygrzewać się na słońcu, amfibie zazwyczaj tego nie robią, ponieważ wysusza to ich skórę. Niektóre żaby estetyzują się podczas zimy lub suszy. Zwykle szukają podziemnego miejsca, w którym mogłyby się zregenerować. Zalicza się do nich grzebanie w błocie i dziurach. Przeżywają dzięki dostawaniu tlenu przez skórę. Wychodzą, gdy pogoda na zewnątrz jest sprzyjająca.
Żaby mają skórę bez łusek i włosów. Mogą pobierać tlen z wody lub powietrza. Śluz, który pomaga ich skórze pozostać mokrą i śliską. Wiele płazów ma toksyczną skórę. Mają wydzielinę, która sprawia, że ich skóra jest trująca.
Wiele żab jest pół-wodnych. Mogą one żyć zarówno na lądzie jak i w wodzie, a w każdym razie wolą miejsca wilgotne. Należą do nich stawy, bagna, rzeki i jeziora. Większość dorosłych żyje tam, gdzie dorastały. Większość płazów składa jaja w piankowych gniazdach.
Ropuchy
Ropucha jest typem żaby. Nie jest to termin naukowy, ale popularny. Powodem, dla którego nie jest ono używane w taksonomii, jest to, że styl życia ropuchy ewoluował wielokrotnie w różnych grupach żab.
Wszystkie ropuchy są żabami, ale nie wszystkie żaby są ropuchami. Ropuchy ewoluowały głównie w suchym klimacie, więc wiele z nich ma szorstką, brązową skórę. Wiele ropuch również nory, choć zależy to od środowiska, w którym ropucha ewoluowała. Ropuchy składają jaja w strunach przymocowanych do skał, w przeciwieństwie do prawdziwych żab, które składają jaja w galaretowatej masie. Ponadto, ropuchy na ogół mają krótsze nogi i tłustsze ciała. Ropuchy mają za oczami gruczoły paratoidalne, z których wytwarzają truciznę.
Rozwój
Chociaż prawdą jest, że większość żab rozwija się z kijanek, a kijanki rozwijają się z kijanek ułożonych w wodzie, istnieją wyjątki. Zazwyczaj jaja są zapładniane po ich złożeniu, czyli poza ciałem. Niektórzy stosują jednak zapłodnienie wewnętrzne, choć nie wiadomo, jak robią to samce. Kiedy są zapładniane wewnętrznie, składają też jaja, ale tym razem już zapładniane.
Jednak w Sulawasi, w Indonezji, odkryto nowy gatunek, który rodzi żywe kijanki. Żaba ta jest obecnie znana jako Limnonectes larvaepartus. Rodzina Limnonectes znana jest jako "żaba kłuta" z powodu bliźniaczych występów na dolnej szczęce, które wykorzystywane są w walce. Sulawesi to wyspa, która szybko traci swoje lasy. Las tropikalny jest miejscem, gdzie żyje ta żaba.
Rozmieszczenie i siedliska
Pomimo tych ograniczeń, żaby są powszechne i przystosowały się do wielu klimatów, nawet pustyń. Aby przetrwać, polegają na specyficznych przystosowaniach. Członkowie rodzaju Cyclorana żyją na australijskiej centralnej pustyni. Zakopują się pod ziemią, gdzie tworzą wodoodporny kokon, w którym mogą estetyzować w suchych okresach. Gdy pada deszcz, wychodzą, znajdują tymczasowy basen i rozmnażają się. Rozwój jajek i kijanki jest bardzo szybki w porównaniu do większości innych żab, więc hodowla może zostać zakończona przed wyschnięciem stawu.
Niektóre gatunki żab są przystosowane do zimnego środowiska. Żaba leśna (Rana sylvatica), której siedlisko rozciąga się do koła podbiegunowego, zimą grzebie w ziemi. Chociaż większość jej ciała zamarza w tym czasie, wysokie stężenie glukozy w jej organach życiowych chroni je przed uszkodzeniem.
Istnieje wiele maleńkich żab drzewnych, które rozwijają się z jaj złożonych w basenach wodnych na tropikalnych liściach wiele metrów nad ziemią. Większość z tych gatunków nie przychodzi na ziemię, tylko w celu kojarzenia się. Żaby drzewne ewoluowały wiele razy, ale wszystkie mają prawie identyczne zdolności adaptacyjne. Wiele milionów lat zbieżnej ewolucji zaowocowało prawie identyczną morfologią i nawykami.
Ogólnie rzecz biorąc, żaby stanowią grupę, która odnosi sukcesy i jest szeroko rozpowszechniona. Istnieje około 4 800 zarejestrowanych gatunków, co stanowi ponad 85% gatunków żyjących płazów. Są one jednym z pięciu najbardziej zróżnicowanych rzędów kręgowców.
Największy, najmniejszy
- Największą żabą jest afrykańska żaba Goliata (Conraua goliath). Maksymalna waga żaby wynosi 3,8 kg (8,4 funta), a jej długość wynosi 39 cm (15 in).
- Paedophryne amauensis to nie tylko najmniejsza żaba, ale także najmniejszy kręgowiec o długości 7,7 milimetra (0,30 cala).
Pytania i odpowiedzi
P: Jaka jest różnica między żabami a ropuchami?
O: Nie ma dużej różnicy między żabami i ropuchami i nie są one klasyfikowane oddzielnie. Dzieje się tak dlatego, że tryb życia ropuchy, z jej suchą, szorstką skórą, jest przystosowaniem do życia w bardziej suchych środowiskach. Forma ropuchy ewoluowała wiele razy niezależnie, co jest przykładem ewolucji zbieżnej.
P: Gdzie mogą żyć żaby?
O: Żaby mogą żyć na lądzie i w wodzie słodkiej. Nie mogą przeżyć w słonej wodzie.
P: Jak rozwijają się żaby?
O: Ich rozwój odbywa się poprzez metamorfozę. Zwykle wylęgają się jako kijanki z jaj, które składa samica żaby. Jaja te nazywane są żabimi skrzekami. Kijanki mają ogony i skrzela. W kolejnym stadium, "żabim", zamiast skrzeli powstają płuca do oddychania powietrzem, ale nadal mają ogon. W pełni rozwinięta żaba ma długie nogi i nie ma ogona.
P: Jaki dźwięk wydają żaby?
O: Dorosłe żaby wydają dźwięk zwany kumkaniem.
P: Czy istnieją jakieś trujące gatunki żab?
O: Tak, niektóre rodzaje żab są chronione przez to, że są trujące.
P: Gdzie na świecie żyją żaby?
O: Żaby żyją na całym świecie, ale jeśli obcy gatunek żaby zostanie wprowadzony do innego kraju, może to mieć wpływ na lokalny ekosystem.
P: Czy są jakieś konsekwencje za zabijanie żab? O: Zabijanie żab może mieć wpływ na ekosystem; na przykład, jeżeli będzie mniej żab, to będzie się rodzić więcej komarów, co może prowadzić do większej liczby chorób przenoszonych przez komary na obszarach, gdzie ma to zastosowanie (tzn. tam, gdzie były one głównymi drapieżnikami).
Przeszukaj encyklopedię