Kijanka (żabka): rozwój, budowa, oddychanie i dieta podczas metamorfozy

Kijanka (żabka): szczegółowy przewodnik o rozwoju, budowie, oddychaniu i diecie podczas metamorfozy — z ciekawostkami i praktycznymi faktami.

Kijanka lub żabka to wodna, larwalna postać żab i niektórych innych płazów bezogonowych. Wylęgają się one z jaj złożonych zwykle w stawie, jeziorze lub innym zbiorniku wodnym przez samicę. Jaja żab są okrągłe i najczęściej ułożone w galaretowate skupiska, podczas gdy jaja ropuch tworzą długie, przypominające sznurki ciągi. W każdym jaju znajduje się żółtko – zapas pokarmu dla rozwijającej się larwy, który pozwala przetrwać wczesne stadia rozwoju (w artykule wspomniane jest 21 dni, jednak czas ten zależy od gatunku i warunków środowiskowych).

Przebieg rozwoju i metamorfoza

Po zapłodnieniu i wykluciu larwa ma zwykle postać małej, ogoniastej kijanki z zewnętrznymi skrzelami i prostym układem pokarmowym. W zależności od gatunku i temperatury wody rozwój trwa od kilku dni do kilku miesięcy. Typowy przebieg zmian obejmuje:

• rozwój skrzeli zewnętrznych, a później wewnętrznych oraz systemu oddechowego przystosowanego do życia w wodzie,
• wzrost i specjalizacja narządów pokarmowych dostosowanych do diety (np. długie jelito u roślinożernych),
• stopniowe wyrastanie kończyn – najpierw tylne, potem przednie,
• rozwój płuc i zmiany układu oddechowego umożliwiające oddychanie powietrzem,
• redukcja i wchłanianie ogona oraz przebudowa tkanek poprzez zaprogramowaną śmierć komórek (apoptozę),
• zmiana wielkości i położenia otworu gębowego oraz skrócenie jelita przy przejściu z diety roślinnej na mięsną u gatunków drapieżnych.

Proces metamorfozy jest regulowany przede wszystkim przez hormony tarczycy (głównie tyroksynę T4 i trijodotyroninę T3). Tempo i przebieg metamorfazy wpływają także czynniki środowiskowe: temperatura, dostępność pokarmu, gęstość populacji i obecność drapieżników.

Budowa i zmiany anatomiczne

Kijanki mają charakterystyczny, wrzecionowaty kształt z dużym, spłaszczonym ogonem, który służy im do pływania poprzez „falowanie boczne”. Początkowo poruszają się podobnie jak ryby. W budowie larwalnej dominują:

• skrzela (zewnętrzne lub osłonięte), które umożliwiają pobieranie tlenu z wody,
• lateralny system linii bocznej u niektórych gatunków (zmysł wykrywający ruch i wibracje w wodzie),
• specjalne, często keratynizowane narządy gębowe (np. „zęby” labialne i dziobowata struktura), ułatwiające zgryzanie i skrobanie glonów.

W miarę postępu metamorfazy rozwijają się kończyny, przekształcają się układy oddechowy i pokarmowy (jelito u roślinożernych kijanek ulega skróceniu, a u przyszłych drapieżnych rozwijają się mocniejsze mięśnie szczękowe i przydatne narządy do chwytania pokarmu). Ostatnim etapem jest całkowite przekształcenie w młodą żabę: utrata ogona, przyswojenie oddychania powietrzem i przejście na ląd (lub półwodny tryb życia).

Oddychanie

W czasie stadium kijanki oddychanie odbywa się na kilka sposobów, które mogą się zmieniać w trakcie rozwoju:

• początkowo główną rolę pełnią skrzela (zewnętrzne, potem schowane pod operculum),
• oddzielnym kanałem jest oddychanie skórne (przez wilgotną skórę), zwłaszcza u gatunków żyjących w dobrze natlenionej wodzie,
• w miarę rozwoju pojawiają się płuca i kijanki zaczynają wypływać do powierzchni, by zaczerpnąć powietrza,
• u dorosłych form dominują płuca i oddychanie skórne (w przypadku wielu żab skóra nadal jest ważnym organem wymiany gazowej).

Dieta i zachowania żywieniowe

Większość kijanek na wczesnych etapach jest głównie herbivorystyczna — żywią się glonami, biofilmem i rozkładającą się materią organiczną. Ich aparat gębowy jest przystosowany do skrobania i filtracji. Niektóre gatunki są wszystkożerne lub drapieżne — zjadają detrytus, bezkręgowce wodne, a nawet mniejsze kijanki. Wśród przyczyn odmiennych strategii żywieniowych znajdują się dostępność pokarmu, presja drapieżników i konkurencja wewnątrzgatunkowa.

Zmiana diety podczas metamorfozy wiąże się z przebudową układu pokarmowego: jelito skraca się, a rozwijające się szczęki i język umożliwiają chwytanie ruchomego pokarmu po przejściu na tryb życia typowy dla dorosłych żab.

Czynniki wpływające na rozwój i przetrwanie

• temperatura wody — wyższa przyspiesza rozwój (ale może też zwiększać zapotrzebowanie na tlen),
• dostępność pokarmu — ograniczenie źródeł pokarmu wydłuża rozwój lub prowadzi do konkurencji i kanibalizmu u niektórych gatunków,
• zanieczyszczenia i choroby (np. grzyby czy pasożyty) — mają istotny wpływ na przeżywalność i prawidłowy przebieg metamorfozy.

Rola ekologiczna i ochrona

Kijanki odgrywają ważną rolę w ekosystemach wodnych: kontrolują rozwój glonów, przetwarzają materię organiczną i stanowią pokarm dla ryb, ptaków oraz owadów drapieżnych. Drastyczne spadki populacji płazów na świecie wynikają z utraty siedlisk, zanieczyszczeń, chorób (np. chytrydioza) oraz zmian klimatu. Ochrona ich siedlisk, ograniczanie zanieczyszczeń wód i monitorowanie chorób są kluczowe dla zachowania zdrowych populacji zarówno kijanek, jak i dorosłych żab.

Podsumowując, życie kijanki to dynamiczny proces adaptacji od organizmu wodnego, oddychającego głównie przez skrzela i skórę, do lądowej lub półwodnej postaci dorosłej. Metamorfoza obejmuje zmiany anatomiczne, fizjologiczne i behawioralne, sterowane hormonami i silnie zależne od warunków środowiskowych.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest kijanka?

P: Jak oddycha kijanka?

P: Gdzie żyją kijanki?

P: Czym różnią się jaja żab od jaj ropuch?

P: Co znajduje się w jajach żab i ropuch?

Szukaj według litery