Gastornis (Diatryma) — gigantyczny, wymarły nielotny ptak paleocenu i eocenu

Gastornis (Diatryma) — gigantyczny, wymarły nielotny ptak paleocenu i eocenu. Skamieniałości w Europie i Ameryce Płn., tajemnice trybu życia oraz fascynujące odkrycia paleontologiczne.

Gastornis, dawniej znany jako Diatryma, to wymarły rodzaj dużych, bezlotnych ptaków. Żyły one w późnym paleocenie i wczesnym eocenie epoki kainozoicznej. Pierwsze szczątki zostały odkryte w połowie XIX wieku.

W latach 70. XIX wieku słynny amerykański paleontolog Edward Drinker Cope odkrył w Ameryce Północnej inny, bardziej kompletny zestaw skamieniałości i nazwał je Diatryma.

Skamieniałe szczątki tych ptaków zostały znalezione w zachodnio-środkowej Europie (Anglia, Belgia, Francja i Niemcy) oraz w Ameryce Północnej. Ich tryb życia jest przedmiotem sporów.

Wygląd i rozmiary

Gastornis był masywnym, bezlotnym ptakiem o krótkich skrzydłach i silnych nogach. Osiągał wysokość rzędu około 1,5–2 m. Charakterystyczną cechą był bardzo masywny, szeroki dziób – krótki, ale głęboki i silnie zbudowany – przystosowany do miażdżenia lub cięcia. Czaszka była proporcjonalnie duża, a szyja – stosunkowo krótka i gruba. Masa ciała szacowana jest na kilkadziesiąt do ponad 100 kg, w zależności od metody szacowania i opisywanego gatunku.

Występowanie i środowisko

Skamieniałości Gastornis pochodzą z terenów Europy i Ameryki Północnej, gdzie w późnym paleocenie i wczesnym eocenie panował klimat cieplejszy i wilgotniejszy niż obecnie. Ptaki te zamieszkiwały zalesione tereny przybrzeżne, doliny rzeczne i podmokłe obszary, gdzie mogły znaleźć pożywienie i schronienie. W swoim środowisku pełniły rolę jednych z największych ptasich zwierząt lądowych tamtego okresu.

Tryb życia i dieta — spór naukowy

Tradycyjnie Gastornis bywał ukazywany jako drapieżny „olbrzymi ptak-terror”, zdolny do polowania na ssaki. Jednak badania morfologiczne czaszki, analiz biomechanicznych oraz analizy izotopowe kości wykazały, że jego dziób mógł służyć także do rozdrabniania twardych części roślinnych. W rezultacie większość współczesnych paleontologów uważa, że Gastornis był przynajmniej częściowo roślinożerny lub wszystkożerny — mógł żywić się roślinami, nasionami, bulwami, a być może także padliną lub drobnymi zwierzętami, jeśli nadarzyła się okazja.

Brak silnych adaptacji do aktywnego polowania (np. długich, chwytających szponów) oraz budowa miednicy i szkieletu sugerują tryb życia stacjonarny, naziemny. Wielkość i siła dzioba pozwalały na rozłupywanie twardych części roślin lub obronę przed innymi zwierzętami.

Historia badań

Pierwsze skamieniałości związane z tym rodzajem odkryto i opisano już w XIX wieku; osobne znaleziska z Europy i Ameryki Północnej były długo klasyfikowane pod różnymi nazwami (między innymi Diatryma). Dopiero dalsze badania porównawcze wykazały, że wiele z tych szczątków należy do blisko spokrewnionych, dużych, bezlotnych ptaków i utworzono rodzinę Gastornithidae. Przez dekady interpretacje diety i ekologii tych ptaków ewoluowały wraz z pojawianiem się nowych metod badawczych (np. mechanika funkcjonalna, analizy izotopowe, bardziej kompletne szkielety).

Systematyka i znaczenie ewolucyjne

Gastornis jest zwykle zaliczany do rodziny Gastornithidae. W zależności od analizy bywa umieszczany w odrębnym rzędzie (Gastornithiformes) lub traktowany jako bliski krewny kaczkonośnych (Anseriformes). Nowsze analizy filogenetyczne sugerują powiązania z grupą obejmującą kaczki i gęsi, co pokazuje, że wielkie, bezlotne formy mogły wyewoluować z przodków blisko spokrewnionych z dzisiejszymi ptakami wodnymi.

Wymarcie i pozostawione ślady

Rodzaj zaniknął pod koniec wczesnego eocenu, w okresie gdy zmiany klimatu oraz konkurencja ze strony innych grup kręgowców prowadziły do restrukturyzacji ekosystemów. Pozostałe skamieniałości Gastornis dostarczają cennych informacji o faunie paleoceńsko-eoceńskiej i o tym, jak szybko ptaki mogły zajmować różne nisze ekologiczne po wymieraniu innych grup.

Znaczenie dla nauki i kultury

Gastornis stał się ikoną paleontologii jako przykład gigantycznego bezlotnego ptaka epoki kenozoicznej. Nazwa Diatryma nadal bywa używana w literaturze popularnonaukowej, szczególnie w kontekście amerykańskich znalezisk. Badania nad tym rodzajem ilustrują, jak interpretacja zachowań i ekologii wymarłych zwierząt zmienia się wraz z rozwojem metod badawczych.

Pomimo że wiele pytań dotyczących szczegółów ich biologii pozostaje otwartych, Gastornis pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych przykładów fauny paleocenu i eocenu.

Paleobiologia

Dystrybucja

Mimo, że Ameryka Północna i Europa zostały rozdzielone pod koniec kredy, gdzieś tam musiała istnieć jeszcze lądolód. To dlatego, że europejskie i północnoamerykańskie Diatrymas były tak podobne. Inne rodzaje ptaków i ssaków również występują po obu stronach (dzisiejszego) północnego Atlantyku w paleocenie i eocenie. Jest to dowód na to, że Europa i Ameryka Północna były kiedyś połączone suchym lądem w części wczesnego kainozoiku.

Paleoekologia

W swoim czasie środowisko, w którym żył Gastornis, charakteryzowało się gęstym lasem i wilgotnym lub suchym klimatem subtropikalnym, a nawet tropikalnym. Ameryka Północna i Europa były jeszcze dość blisko siebie, a Grenlandia prawdopodobnie była pokryta bujnymi lasami i łąkami. Jedynie wąskie cieśniny o długości najwyżej kilku 100 km mogły zablokować lądową dyspersję przodków Gastornis. Lądy w Ameryce Północnej były połączone. Ich europejski zasięg był archipelagiem, z budującymi się Alpami i wysokim poziomem morza w paleocenie i eocenie. Geograficznie był on z grubsza podobny do dzisiejszej Indonezji.

Gastornis był przedstawiany jako drapieżny. Niektórzy wątpią jednak, że ptak ten był wystarczająco zwinny, by złapać szybko poruszającą się ofiarę, mają też wątpliwości, czy dziób był odpowiedni dla drapieżników. Może być tak, że Gastornis był łowcą z zasadzki, lub używał technik polowania stadnego do ścigania lub zasadzania się na ofiary. Jeśli Gastornis był drapieżnikiem, potrzebowałby jakichś środków do polowania na ofiary w gęstym lesie.

Ewentualnie mogły być głównie padlinożercami, wszystkożercami lub nawet roślinożercami. Duży dziób Gastornisa nadawałby się do miażdżenia nasion i zrywania roślinności. Jednak wydaje się on zbyt silny dla diety czysto wegetariańskiej. Niezależnie od tego, czym żywiły się te ptaki, dziób mógł być wykorzystywany także do manifestacji społecznej - jego obecność we wszystkich znanych skamieniałościach przemawia przeciwko roli manifestacji seksualnej. Te sprzeczne hipotezy, których nie da się rozdzielić na podstawie dowodów, sprawiają, że paleobiologia Gastornis jest niejasna.

Podobnymi gigantycznymi ptakami z kenozoiku były południowoamerykańskie ptaki grozy (phorusrhacidae) i australijskie mihirungi (Dromornis). Te pierwsze były z pewnością mięsożerne, a te drugie podejrzewa się, że również były drapieżnikami. Z drugiej strony, bezgrzebieniowce, bezlotne olbrzymie ptaki naszych czasów, żywią się roślinami, małymi kręgowcami i bezkręgowcami.

Gastornis należały do największych, jeśli nie największych ptaków żyjących w paleogenie. Miały niewielu naturalnych wrogów i poważnych konkurentów. Jeśli te ogromne ptaki były aktywnymi łowcami, musiały być ważnymi drapieżnikami wierzchołkowymi, które zdominowały ekosystemy leśne Ameryki Północnej i Europy aż do środkowego eocenu.

W połowie eocenu w Eurazji i Ameryce Północnej pojawiły się duże drapieżniki z rzędu kreodontów i mezonychidów. Pojawienie się tych nowych drapieżników zbiega się z upadkiem Gastornisa i jego krewniaków. Było to prawdopodobnie spowodowane zwiększoną tendencją drapieżników ssaków do polowania w stadach (zwłaszcza u przypominających hieny kreodontów). Nie znamy żadnego ptaka, który ważyłby więcej niż pół tony metrycznej. Być może nie mogły one ewoluować do większych rozmiarów. Jeśli tak, to nie mogłyby konkurować czystą masą, jak to często czynią ssaki.

Czaszka Gastornis.


Szkielet Gastornis

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest Gastornis?

P: Kiedy żył Gastornis?

P: Kiedy odkryto pierwsze szczątki Gastornis?

P: Kto odkrył bardziej kompletny zestaw skamieniałości Gastornis w Ameryce Północnej?

P: Gdzie znaleziono skamieniałe szczątki Gastornis?

P: Co jest przedmiotem sporu w odniesieniu do stylu życia Gastornis?

P: Czy Gastornis jest ptakiem nielotnym?

Szukaj według litery