Kreda — okres geologiczny 145–66 mln lat temu

Środowisko i klimat

Choć kreda jest powszechnie znana ze swojej bogatej fauny lądowej, w tym dominacji dinozaurów, charakterystyczne były także znacznie wyższe niż obecnie poziomy mórz. Poziom morza w kredzie był często znacznie podniesiony — liczne ektontyczne i epikontynentalne morza zalewały niziny kontynentów. Przykładem jest to, że znaczna część Ameryki Północnej była częściowo pokryta epikontynentalnym morzem śródlądowym, a duże obszary dzisiejszej Europy, w tym połowa Wielkiej Brytanii, znajdowały się pod wodą.

Sedimentacja i powstawanie kredy

W ciepłych, płytkich morzach górnej kredy odkładała się kreda, rodzaj wapienia o charakterystycznej, jasnej barwie. Kreda powstawała głównie z drobnych szczątków morskich organizmów: skała ta składa się w 95% do 99% z kokkolitów — cienkich płytek węglanu wapnia (CaCO3) produkowanych przez maleńkie jednokomórkowe glony zwane kokkolitoforami. Gęste osady tych szczątków osadzały się powoli na dnie mórz, tworząc grube pokłady kredowe, które dziś są widoczne m.in. jako klify kredowe.

Kreda odzwierciedlała także ciepły, często beztorfowy klimat bez stałych pokryw lodowych na biegunach. Wysokie stężenia CO2 w atmosferze sprzyjały warunkom „greenhouse”, co wpływało na globalne temperatury i obieg wody.

Flora i fauna

Na lądach dominowały dinozaury — zarówno duże drapieżniki, jak i roślinożercy — oraz rozwijały się pierwsze ptaki i bardziej zaawansowane ssaki (zazwyczaj małe i nocne). W kredzie nastąpił szybki rozwój angiosperm (roślin okrytonasiennych), które zaczęły stopniowo przekształcać krajobraz i wpływać na ewolucję owadów oraz innych grup zwierząt. W morzach panowały liczne gromady: amonity, belemnity, większe gady morskie (np. plezjozaury, mosasaury) oraz bogata fauna bentosowa i planktonowa.

Wymieranie na końcu kredy

Na końcu okresu kredowego miało miejsce jedno z największych wymierań w dziejach Ziemi, tradycyjnie określane jako wymieranie K/T (obecnie częściej nazywane granicą kreda–paleogen, K–Pg). Na skutek uderzenia dużego meteorytu (krater Chicxulub na Półwyspie Jukatan) oraz aktywności wulkanicznej — dużego natężenia bazaltów powodziowych wyrzuconych na Płaskowyżu Dekanu (Indie) — wiele ówczesnych linii organizmów zostało zdziesiątkowanych lub całkowicie wyginęło. Zdarzenia te przyczyniły się do wyginięcia m.in. większości dinozaurów (z wyjątkiem linii prowadzącej do ptaków), ammonitów i wielu grup morskich.

Skutki uderzenia i wulkanizmu obejmowały natychmiastowe zniszczenia, długotrwałe zaciemnienie atmosfery, ochłodzenie klimatu, zakłócenia fotosyntezy i zmiany w łańcuchach pokarmowych — to wszystko razem przyczyniło się do dramatycznej reorganizacji biosfery.

Stratygrafia i jednostki czasowe

Okres kredowy dzieli się na dwie główne, bardzo długie epoki:

• Górna kreda 100,5 mln lat temu (mya) do 66 mya
• Dolna kreda 145,5 mya do 100,5 mya.

Każda z tych epok dzieli się dalej na szereg wieków i nawet krótszych etapów (np. w górnej kredzie występują takie serie jak kems, cenoman, turon, santon, kampan i mastrycht), które służą szczegółowej korelacji warstw skalnych na całym świecie.

Dolna kreda, trwająca około 45 milionów lat, jest jedną z najdłuższych pojedynczych epok w eonie fanerozoicznym. Jej zapisy stratygraficzne dostarczają wielu informacji o ewolucji życia, zmianach klimatycznych i tektonice płyt w dużej mierze kształtującej współczesny układ kontynentów.

Patrz także: wymieranie K/T (granica kreda–paleogen) — procesy i skutki końca kredy.