Przegląd

Górna kreda, zwana też późną kredą, to końcowy etap okresu kredowego trwający od około 100,5 do 66 milionów lat temu. Był to czas intensywnych zmian klimatycznych, wysokiego poziomu mórz i rozwoju wielu grup organizmów. W literaturze geologicznej termin ten odnosi się zarówno do jednostki czasowej, jak i do skał osadowych, które powstały w tym przedziale czasu. Dalsze informacje i schematy czasowe można znaleźć pod hasłem chronologia i stratygrafia.

Charakterystyka sedymentologiczna

Dominującą skałą osadową górnej kredy jest kreda wapienna — drobnoziarnisty wapieniec zbudowany z milionów mikroskopijnych płytek węglanowych (kokolitów) wytwarzanych przez planktonowe algi (kokolitofory). Materiał ten składa się głównie z węglanu wapnia (CaCO3). Towarzyszącym składnikiem są wkładki krzemionkowe (krzemień, SiO2) powstałe z nagromadzenia szczątków organizmów z krzemionkowym szkieletem. Procesy sedymentacji zachodziły głównie w morzach przybrzeżnych i płytkich basenach epicontinentalnych, co odzwierciedla powstające warstwy skalne; zob. także kreda (skały) i ramy czasowe.

Podział stratygraficzny

Górna kreda dzieli się na szereg pięter (od najstarszego do najmłodszego):

Przedziały te wyróżnia się na podstawie zmian składu paleontologicznego, rodzajów skał oraz zdarzeń geochemicznych. Szczegóły systematyki i korelacji warstw dostępne są w opracowaniach dotyczących mikroskopia i paleontologia.

Fauna i flora

W późnej kredzie dominowały zarówno grupy morskie, jak i lądowe. Na lądzie królowały dinozaury — w tym charakterystyczne formy jak rogate ceratopsy (triceratopsy), drapieżne tyranozaury (tyranozaur) oraz szybkie teropody podobne do welociraptorów. W morzach ważnymi drapieżnikami były ogromne węże morskie z rodziny mosazaurów (mosazaur). W tym okresie nastąpiła znaczna dywersyfikacja ptaków oraz gwałtowny rozwój roślin okrytonasiennych (angiospermy), które zaczęły dominować w ekosystemach lądowych (flora, fauna).

Znaczenie, zastosowania i wydarzenie graniczne

Skały kredowe mają znaczenie praktyczne: kreda i wapienie dostarczają surowców do przemysłu wapienniczego, rolnictwa (wapnowanie), budownictwa oraz produkcji cementu. Ponadto sekwencje kredowe są cennymi rejestrami zmian paleoklimatycznych i poziomu mórz. Epoka kończy się dramatycznym wymieraniem na granicy kreda–paleogen (dawniej K/T), które doprowadziło do wyginięcia wielu grup, w tym większości dinozaurów lądowych; szczegóły mechanizmów tego wydarzenia omawia literatura opisująca wymierania i geochemię.

Uwagi i rozróżnienia

W piśmiennictwie geologicznym warto odróżnić pojęcia „kreda” jako okresu czasu od „kreda” jako rodzaju skały. Ponadto terminologia historyczna (np. K/T) została zaktualizowana na granicę kreda–paleogen (K–Pg). Dla poszerzenia wiedzy rekomendowane są odnośniki do prac syntezujących stratygrafię (straty), paleoekologię (paleo) oraz do opracowań o mikroskopowej budowie kokolitów (kokolity, kokolitofory). Dodatkowe informacje i zasoby edukacyjne można znaleźć pod hasłem dalsza bibliografia.