Tyranozaur był dużym drapieżnym dinozaurem z górnej kredy, 68 do 66 milionów lat temu.

Tyranozaur był dwunożnym drapieżnikiem o masywnej czaszce, którą równoważył długi, ciężki ogon. W porównaniu z dużymi i potężnymi kończynami tylnymi, jego kończyny przednie były małe, ale potężne jak na swój rozmiar. Posiadały one dwie szponiaste kończyny.

Trwają dyskusje, czy był on łowcą, czy padlinożercą. Podobnie jak większość współczesnych mięsożerców, takich jak lwy i hieny, Tyranozaur mógł być jednym i drugim. Miał bardzo silną szczękę, a jego siła zgryzu mogła łamać kości innych dinozaurów.

Znaleziono ponad 30 okazów Tyrannosaurus rex. Niektóre z nich to niemal kompletne szkielety, a w co najmniej jednym z nich odnotowano obecność tkanek miękkich i białek. Prowadzone są badania nad jego biologią, historią życia i biomechaniką. Nawyki żywieniowe, fizjologia i potencjalna prędkość Tyrannosaurus rex to tylko niektóre z tematów. Niektórzy naukowcy uważają, że Tarbosaurus bataar z Azji to drugi gatunek Tyrannosaurus, ale inni sądzą, że Tarbosaurus to osobny rodzaj.

Wygląd i rozmiary

Tyranozaur był jednym z największych znanych drapieżników lądowych. Dorosłe osobniki osiągały długość dochodzącą do około 11–12 metrów, wysokość w biodrach rzędu 3–4 metrów oraz masę szacowaną zazwyczaj na kilka do kilkunastu ton (różne badania dają różne wartości; powszechnie podawane przedziały to około 5–9 ton, przy niektórych rekonstrukcjach nawet więcej). Czaszka mogła mierzyć ponad 1,2–1,5 metra długości, wyposażona w potężne, stożkowate zęby przystosowane do miażdżenia i wyrywania mięsa.

Kończyny i ich funkcje

Kończyny przednie Tyrannosaurus były krótkie, ale muskularne i zakończone dwoma silnymi palcami z pazurami. Ich dokładna funkcja nie jest jednoznacznie ustalona — przypuszcza się, że służyły do przytrzymywania zdobyczy, pomagania przy wstawaniu, a być może do wzajemnych zachowań społecznych (np. chwytanie partnera). Kończyny tylne były silne, z dobrze rozwiniętą masą mięśniową, co pozwalało na szybkie przyspieszenia i przenoszenie dużej masy ciała.

Zmysły i zachowanie łowieckie

Tyranozaur miał relatywnie duże narządy zmysłów: duże otwory nosowe i olfaktoria (ośrodki węchowe), dobrze rozwinięte oczy ustawione częściowo do przodu pozwalające na częściową stereoskopową ostrość widzenia oraz struktury ucha świadczące o zdolności do wykrywania niskich częstotliwości dźwięku. Te cechy przemawiają zarówno za sprawnością jako aktywnego łowcy, jak i za możliwością lokalizowania padliny na duże odległości. Dowody z teropodów zasiedlających te same ekosystemy — takie jak ślady ugryzień i ślady regeneracji kości u ofiar — wskazują, że T. rex atakował dorosłe, duże roślinożerne dinozaury, ale nie wyklucza się również korzystania z padliny.

Wzrost, życie i rozwój

Analizy wzrostu kostnych (sedymentologia histologiczna) pokazują, że Tyrannosaurus przechodził gwałtowny przyrost masy w okresie dojrzewania (ok. kilkunastu lat), po czym tempo wzrostu zwalniało. Maksymalny wiek szacowany dla najstarszych okazów to kilka dekad. Młode osobniki były smuklejsze i prawdopodobnie szybsze, co pozwalało im zajmować inne nisze ekologiczne niż dorosłe, masywne egzemplarze.

Integument — łuski czy pióra?

Poszlaki dotyczące pokrycia ciała są zróżnicowane. U bliższych krewnych Tyrannosaurus (np. Yutyrannus) odkryto pióropodobne upierzenie, co wskazuje, że pióra występowały u niektórych tyranozauroidów. Jednocześnie odciski skóry przypisywane bezpośrednio T. rex wskazują na obecność łusek u pewnych części ciała dorosłych osobników. Obecny konsensus sugeruje możliwość występowania piór u młodych lub na niektórych partiach ciała, przy jednoczesnej obecności łusek u dorosłych — jednak kwestia ta nadal jest przedmiotem badań i dyskusji.

Znane okazy i odkrycia paleontologiczne

  • Opisano i odkryto ponad 30 okazów T. rex, w tym kilka niemal kompletnych szkieletów. Do najsłynniejszych należą okazy często nazywane imionami nadanymi przez odkrywców (np. „Sue”, „Stan”, „Scotty” — nazwy popularne w literaturze i muzeach).
  • W jednym lub kilku okazach odnaleziono pozostałości tkanek miękkich i białek, co było rewolucyjnym wynikiem dla badań biomolekularnych i skłoniło do nowych metod badawczych, m.in. analizy fragmentów kolagenu. Znaleziska te wywołały również szeroką debatę na temat zachowania się biomolekuł w skamieniałościach i sposobów ich konserwacji.
  • Paleontolodzy nadal prowadzą intensywne wykopaliska w formacjach późnokredowych Ameryki Północnej (m.in. Hell Creek, Lance), które dostarczają nowych danych o ekologii i zmienności wewnątrzgatunkowej Tyrannosaurus.

Taksonomia i spokrewnione rodzaje

Tradycyjnie w rodzaju Tyrannosaurus uznawany jest jeden powszechnie akceptowany gatunek — T. rex. Dyskusje obejmują kilka kwestii taksonomicznych: czy Tarbosaurus bataar z Azji powinien być włączony do Tyrannosaurus jako drugi gatunek, oraz czy niektóre małe okazy reprezentują odrębne taksony (np. kontrowersyjny Nanotyrannus, który przez część badaczy uważany jest za młodego osobnika T. rex). W ostatnich latach pojawiły się także propozycje rozdzielenia populacji Tyrannosaurus na kilka gatunków, ale nie uzyskały one powszechnej akceptacji i pozostają przedmiotem dalszych analiz.

Środowisko i zasięg geograficzny

T. rex zamieszkiwał zachodnią część Laramidii (północno-zachodnia Ameryka Północna) w późnej kredzie, w środowiskach obejmujących tereny równinne, deltowe i zalesione, gdzie współistniał z wieloma dużymi roślinożercami (m.in. ceratopsy, hadrozaury). Jego występowanie dokumentowane jest głównie w formacjach takich jak Hell Creek (USA) oraz podobnych osadach z tej epoki.

Otwarte pytania i kierunki badań

  • Dokładne tempo i natura wzrostu oraz maksymalna długość życia.
  • Pełny zasięg występowania piór i ich rola ontogenetyczna.
  • Szczegółowa biomechanika zgryzu, siła ugryzienia oraz sposób zabijania dużej zdobyczy.
  • Struktura społeczna: czy T. rex polował samotnie, w parach, czy też w grupach?
  • Rekonstrukcja populacji i różnorodności gatunkowej w świetle nowych odkryć skamieniałości.

Badania nad Tyrannosaurus rex łączą paleontologię klasyczną (wykopaliska i opis szkieletów) z nowoczesnymi metodami: histologią kości, analizami izotopowymi, badaniami molekularnymi i symulacjami komputerowymi. Dzięki temu nasze wyobrażenie o tym ikonicznym drapieżniku stale się rozwija i dopracowuje.