Hieny (czasami "Hiena") są ssakami. Należą do rodziny Hyaenidae, w rzędzie Carnivora. Żyją w Afryce oraz w zachodniej i południowej Azji. W przeszłości ich rozmieszczenie było znacznie szersze. Obecnie istnieją dwie podrodziny z czterema gatunkami.

Z zaledwie czterema gatunkami, jest to czwarta najmniejsza rodzina w Carnivora i jedna z najmniejszych w klasie Mammalia. Pomimo niewielkiej różnorodności hieny są wyjątkowymi i ważnymi elementami większości ekosystemów afrykańskich i niektórych azjatyckich.

Hyaeny chodzą podobnie jak niedźwiedzie, ponieważ ich przednie nogi są dłuższe niż tylne. Hyaena jest znana z tego, że posiada jeden z najsilniejszych na świecie kąsków. Jego zadaniem jest miażdżenie kości.

Wygląd i budowa

Hieny mają charakterystyczną sylwetkę: mocne, masywne czaszki, krótkie szyje i stosunkowo niskie tylne partie ciała spowodowane dłuższymi przednimi kończynami. Szczęki i zęby przedtrzonowe są wyjątkowo rozwinięte, przystosowane do pękania i rozdrabniania kości. Futro, umaszczenie i rozmiary różnią się znacznie między gatunkami — od plamistej hieny cętej po smukłą, pręgowaną hienę pręgowaną, aż po włochatą hienę brunatną oraz drobniejszego, owadożernego aardwolfa.

Gatunki i rozmieszczenie

  • Hiena cętkowana (Crocuta crocuta) — najbardziej społeczna i najlepiej znana; występuje na sawannach i w półotwartych habitatów Afryki subsaharyjskiej.
  • Hiena brunatna (Hyaena brunnea) — zamieszkuje półpustynie i wybrzeża południowej Afryki; prowadzi przeważnie bardziej skryty tryb życia.
  • Hiena pręgowana (Hyaena hyaena) — rozprzestrzeniona w suchych rejonach północno-wschodniej i wschodniej Afryki oraz zachodniej i południowej Azji; często bardziej samotnicza.
  • Aardwolf (Proteles cristata) — najmniejszy przedstawiciel rodziny, jest owadożerny i wyspecjalizowany w jedzeniu termitów.

W przeszłości hieny były znacznie bardziej rozpowszechnione – ich szczątki kopalne znaleziono w Europie i Azji, co świadczy o większym zasięgu w paleontologicznej przeszłości.

Zachowanie i struktura społeczna

Zachowanie hien zależy od gatunku. Hiena cętkowana żyje w złożonych, trwałych grupach zwanych klanami, które mogą liczyć kilkadziesiąt osobników. Klan charakteryzuje się silną strukturą społeczną, dominacją samic i skomplikowanymi relacjami hierarchicznymi. Samice są zwykle większe i dominujące wobec samców; u hieny cętkowanej występuje także niezwykła anatomiczna modyfikacja żeńskich zewnętrznych narządów płciowych, tzw. pseudopenis.

Hieny pręgowane i brunatne są bardziej samotnicze lub żyją w mniejszych grupach rodzinnych. Aardwolf prowadzi głównie nocny tryb życia i nie tworzy rozbudowanych struktur społecznych.

Hieny komunikują się za pomocą dźwięków, zapachów i ruchów ciała — charakterystyczny jest „śmiech” hieny cętkowanej, który przekazuje informacje o stanie emocjonalnym i pozycji socjalnej.

Dieta i polowanie

Hieny są oportunistycznymi drapieżnikami i padlinożercami. Dzięki silnym szczękom i specjalnej budowie zębów mogą kruszyć duże kości, uzyskując dostęp do wartościowych składników odżywczych (szpik kostny). Wśród nich wyróżniają się:

  • hiena cętkowana — często aktywny myśliwy, poluje w grupie na duże ssaki (np. antylopy) oraz korzysta z padliny;
  • hiena pręgowana i brunatna — większy udział padliny, wykorzystywanie zasobów nocnych i skrytych kryjówek;
  • aardwolf — wyspecjalizowany w zjadaniu termitów, nie łamie kości i ma długą, lepką język ułatwiający chwytanie owadów.

Rozmnażanie i rozwój

Okres ciąży u hien trwa kilka miesięcy (zwykle około 3–4 miesiące), po czym samica rodzi od jednego do kilku młodych (najczęściej 1–3). Młode są przez pierwsze tygodnie i miesiące intensywnie chronione i karmione przez matkę oraz, w przypadku hien cętkowanych, przez cały klan. Młode osiągają niezależność i dojrzałość płciową po 1–3 latach, w zależności od gatunku i warunków środowiskowych.

Rola w ekosystemie

Hieny pełnią kluczowe funkcje ekologiczne:

  • kontrola populacji ofiar — myśliwą i padlinożerczą działalnością regulują liczebność niektórych gatunków;
  • usuwanie padliny — przyspieszają rozkład zwłok, ograniczając rozprzestrzenianie się chorób;
  • recykling składników odżywczych — miażdżąc kości, udostępniają substancje mineralne środowisku;
  • aarwolf — kontrola populacji termitów, co wpływa na strukturę gleby i roślinność.

Zagrożenia i ochrona

Główne zagrożenia dla hien to utrata siedlisk, niszczenie populacji w wyniku konfliktów z ludźmi (reakcja na szkody wyrządzane przez hieny), kłusownictwo i fragmentacja środowisk. W niektórych regionach hieny są też prześladowane ze względów kulturowych. Ochrona obejmuje ścisłe rezerwaty, działania edukacyjne i programy mające na celu zmniejszenie konfliktów między ludźmi a drapieżnikami (np. zabezpieczanie stad i mienia).

Ciekawostki

  • Hiena cętkowana ma jeden z najsilniejszych ugryzień wśród lądowych mięsożerców, przystosowany do kruszenia kości.
  • „Śmiech” hieny cętkowanej to forma komunikacji — nie jest jednak wyłącznie wyrazem radości, lecz także sygnałem społecznym.
  • Pomimo powszechnego wizerunku jako wyłącznie padlinożercy, niektóre hieny są bardzo skutecznymi myśliwymi.

Hieny są złożonym i istotnym elementem wielu ekosystemów — zarówno jako skuteczni myśliwi, jak i niezastąpieni „czyściciele” środowiska. Ich ochrona ma znaczenie dla zachowania równowagi biologicznej obszarów, na których występują.