Epoka w geologii — definicja, podział stratygraficzny i przykłady

Epoka w geologii: definicja, podział stratygraficzny i przykłady — przystępny przewodnik po epokach (paleocen–holocen), IUGS i zmianach terminologii.

Epoka w geologii jest częścią okresu. Tak więc era kainozoiczna jest obecnie podzielona na trzy okresy: paleogen, neogen i czwartorzęd. Te z kolei dzielą się ostatecznie na następujące epoki: paleocen, eocen, oligocen, miocen, pliocen, plejstocen i holocen.

Trzeciorzęd, obecnie nieużywany ("deprecated"), obejmował paleogen i neogen. Dlatego ten ostatni okres nazywany jest czwartorzędem, o co też toczyła się wielka debata. Decyzje te są podejmowane przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych (IUGS). Organizacja ta prowadzi Międzynarodową Komisję Stratygrafii, która decyduje o tym, jak powinniśmy nazywać warstwy i stadia geologiczne. Opisują oni swoją pracę w następujący sposób:

Międzynarodowa Komisja Stratygrafii (International Commission on Stratigraphy, ICS) ustala znormalizowaną globalną skalę czasu geologicznego poprzez wyznaczanie punktów granicznych (GSSP) i standardowych wieków stratygraficznych; celem jest ułatwienie komunikacji i korelacji między regionami świata.

Co to jest epoka — definicja i pozycja w systematyce

Epoka (w sensie geochronologicznym) to jednostka czasu geologicznego mniejsza od okresu i większa od wieku. W ujęciu chronostratygraficznym odpowiada jej seria (na przykład seria plejstoceńska odpowiada epokę plejstocenu). Hierarchia podstawowych jednostek czasu (od największej do najmniejszej) zwykle wygląda tak: eon → era → okres → epoka → wiek.

Jak definiuje się i wyznacza granice epok

• GSSP (Global Boundary Stratotype Section and Point) — tzw. „złoty gwóźdź”: fizyczny punkt w zapisie skalnym, wskazany jako międzynarodowy standard początku danej jednostki stratygraficznej (częściej dla fanerozoiku).
• GSSA (Global Standard Stratigraphic Age) — stosowany szczególnie w przypadku starszych odcinków (prekambryjskich), gdzie granice wyznacza się na podstawie określonej wartości wieku (np. ± miliony lat) zamiast pojedynczego punktu stratotypowego.
• Granice epok ustalane są na podstawie kombinacji metod: biostratygrafii (zmiany składu fauny/flory kopalnej), magnetostratygrafii, chemostratygrafii (zmiany izotopowe), sekwencji sedymentacyjnych i datowania radiometrycznego.
• Decyzje formalne dotyczące nazw i granic podejmuje Międzynarodowa Komisja Stratygrafii przy IUGS; proces obejmuje badania, propozycje zespołów ekspertów i głosowania.

Przykłady epok i ich przybliżone datowanie (kainozoik)

• Paleocen — ok. 66–56 mln lat temu
• Eocen — ok. 56–33,9 mln lat temu
• Oligocen — ok. 33,9–23,03 mln lat temu
• Miocen — ok. 23,03–5,333 mln lat temu
• Pliocen — ok. 5,333–2,58 mln lat temu
• Plejstocen — ok. 2,58 mln–0,0117 mln lat temu (2,58 Ma–11,7 ka)
• Holocen — ok. 11,7 tys. lat temu–dziś

Warto zauważyć, że dla okresów mezozoicznych również stosuje się podziały na epoki; np. kreda dzieli się na kredę dolną (Lower Cretaceous / Early Cretaceous) i kredę górną (Upper Cretaceous / Late Cretaceous), podobnie juraj (wczesna, środkowa, późna).

Rola epok w naukach Ziemi

• Epoki pozwalają zapisywać i porządkować zmiany biologiczne (ewolucja i wymierania), klimatyczne (np. epoki lodowe) oraz geologiczne (orogenezy, transgresje i regresje mórz).
• Służą do korelacji skał i warstw sedymentacyjnych między różnymi regionami świata.
• W paleoklimatologii i paleoekologii epoki pomagają identyfikować długookresowe trendy (np. ocieplenia eocenu, ochłodzenia plejstoceńskie).

Kontrowersje i zmiany nomenklatury

Terminy i podziały stratygraficzne ulegają zmianom wraz z pojawianiem się nowych danych. Przykładami są:

• Trzeciorzęd — historyczna nazwa obejmująca to, co dziś dzielone jest na paleogen i neogen; nazwa ta została oficjalnie wycofana ze standardowej międzynarodowej terminologii.
• Propozycja Anthropocenu — zespół badawczy (Anthropocene Working Group) zaproponował wyodrębnienie nowej epoki odzwierciedlającej znaczący wpływ działalności ludzkiej na Ziemię; jak dotąd IUGS/ICS nie zatwierdziły formalnie tej jednostki.

Krótka uwaga praktyczna

W literaturze popularnonaukowej i starszych źródłach można jeszcze spotkać dawne nazwy i niejednolite podziały — przy naukowym stosowaniu warto odwoływać się do aktualnej skali czasu publikowanej przez Międzynarodową Komisję Stratygrafii (ICS).

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest epoka w geologii?

P: Jak podzielona jest era kainozoiczna?

P: Jakie są epoki ery kainozoicznej?

P: Co to jest trzeciorzęd w geologii?

P: Dlaczego ostatni okres ery kainozoicznej nazywany jest czwartorzędem?

P: Kto decyduje o tym, jak należy nazywać warstwy i etapy geologiczne?

P: Jaka jest misja Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych?

Szukaj według litery