Miocen — epoka neogeńska (23–5,33 mln lat): fauna, flora, ewolucja

Miocen (23–5,33 mln lat) — ewolucja fauny i flory neogenu: wieloryby, Megalodon, rozwój ssaków i łąk trawiastych; poznaj zmiany klimatu i powstawanie nowoczesnych ekosystemów.

Miocen jest pierwszą epoką okresu neogeńskiego Kainozoiku. Zaczął się około 23 milionów lat temu, a zakończył około 5,33 miliona lat temu. Pokłady skalne, które wyznaczają początek i koniec są dobrze znane, ale dokładne daty początku i końca tego okresu są niepewne. Fauna i flora staje się "nowoczesna".

Miocen został nazwany przez Sir Charlesa Lyella. Jego nazwa pochodzi od greckich słów μείων (meiōn, "less") i καινός (kainos, "new") i oznacza "less recent", ponieważ ma o 18% mniej nowoczesnych bezkręgowców morskich niżliocen.

Gdy ziemia ostygła, przechodziła od epoki oligoceńskiej, przez miocen i do pliocenu. Granice miocenu nie są wyznaczone na żadnym konkretnym wydarzeniu na świecie. Są one wyznaczone na granicach regionalnych pomiędzy cieplejszym oligocenem a chłodniejszym pliocenem.

Rośliny i zwierzęta miocenu były dość nowoczesne, ale znane nam współczesne gatunki jeszcze nie ewoluowały. Współczesne rodziny ssaków i ptaków istniały. Rozprzestrzeniały się wieloryby, foki i kelpy. Pojawiły się współczesne rekiny, w tym ogromny Megalodon. Coraz powszechniejsze stały się łąki trawiaste. Rzadziej pojawiały się brwi ssaków, a bardziej powszechne stały się gatunki trawożerne. W tym czasie żyło około 100 gatunków małp, a walenie były bardzo powszechne w morzach. Gigantyczny rekin Carcharodon megalodon mógł na nich polować.

Chronologia i podział

Miocen obejmuje okres od około 23,03 do 5,333 miliona lat temu. Dzieli się na sześć wieku geologicznych: Aquitani (początek miocenu), Burdigal, Langhian, Serravallian, Tortonian i Messinian (końcówka miocenu). Na przełomie późnego miocenu miało miejsce kryzys soli morskich w Morzu Śródziemnym zwany messyńskim kryzysem solnym (Messinian Salinity Crisis), który doprowadził do częściowego odsunięcia mórz i osadzania się dużych ilości soli i evaporitów.

Klimat i przemiany środowiskowe

W miocenie klimat był zróżnicowany: początkowo panowały stosunkowo ciepłe warunki, osiągając maksimum w środkowym miocenie (tzw. Mid‑Miocene Climatic Optimum, ok. 17–15 Ma). Po tym okresie nastąpiło stopniowe ochłodzenie klimatu, wzrost lodu na biegunach i ogólna tendencja do wysychania w skali globalnej. Efektem ochłodzenia i zmian opadów była ekspansja trawników i sawann kosztem lasów w wielu rejonach świata.

Flora

Miocen to czas intensywnego rozwoju współczesnych form roślinności. Coraz powszechniejsze stały się trawy C4, które w warunkach cieplejszego i suchszego klimatu miały przewagę i przyczyniły się do rozwoju rozległych łąk i sawann. W niższych szerokościach geograficznych rozkwitały lasy tropikalne i subtropikalne, natomiast w rejonach umiarkowanych lasy mieszane i liściaste zaczęły ustępować miejsca stepom i trawiastym ekosystemom.

Fauna

W miocenie pojawiły się i zdywersyfikowały liczne współczesne rzędy i rodziny zwierząt:

• Ssaki roślinożerne: rozwój i promieniowanie kopytnych (ruminantów, koni, braków), pojawienie się przystosowań do zjadania twardszych, ścieralnych traw (np. wzrost zębów – hipso‑ i hypsodoncja).
• Drapieżniki: ewolucja nowoczesnych rodzin drapieżników; w morzach ważną rolę odgrywały rekiny, w tym słynny Carcharodon megalodon.
• Walenie i ssaki morskie: duża różnorodność waleni, powstanie wielu grup współczesnych – zarówno fiszbinowców, jak i zębowców; rozwój fok i innych pinnipedów oraz ekosystemów związanych z kelpami i innymi fotosyntetycznymi złożami.
• Ssaki kopalne: w miocenie żyły także wielkie formy, takie jak niektóre gatunki proboscidean, ogromne niedźwiedzie i inne gigantyczne zwierzęta lądowe.
• Małpy i małpiatki: olbrzymia różnorodność małp; w zapisie kopalnym znane są liczne rodzaje hominoidów (np. Proconsul, Dryopithecus, Sivapithecus) – jedne z ważniejszych grup dla badań nad pochodzeniem człowieka i współczesnych małp.

Ewolucja i migracje

Miocen to okres intensywnych migracji fauny między kontynentami – wynikających z ruchów tektonicznych i zmiany połączeń morskich. Kolizja płyt tektonicznych (m.in. zderzenie Indii z Azją) wpływała na klimat i tworzenie barier geograficznych. W tym czasie ukształtowały się podstawowe linie ewolucyjne wielu współczesnych grup zwierząt, a wiele rodzin osiągnęło pierwsze znaczące promieniowanie adaptacyjne.

Zapis kopalny i miejsce w badaniach paleontologicznych

Miocen pozostawił bogaty zapis kopalny: osady lądowe i morskie zawierają dobrze zachowane skamieniałości roślin, zębów ssaków, szczątków waleni, skorup bezkręgowców i innych. Dzięki temu naukowcy rekonstruują zmiany klimatu, adaptacje pokarmowe (np. przejście na trawy), oraz ewolucję grup takich jak małpy i waleni. Wczesne i środkowe miocenowe stanowiska w Afryce, Azji i Europie dostarczyły wielu informacji o powstawaniu współczesnej fauny i flory.

Znaczenie

Miocen jest kluczowy dla zrozumienia uformowania współczesnych ekosystemów: wtedy ukształtowały się podstawowe typy środowisk (łąki trawiaste, sawanny, lasy mieszane), powstały liczne grupy zwierząt i roślin dominujące do dziś, a zmiany klimatyczne zapoczątkowały trend prowadzący do warunków plejstoceńskich. Badania miocenu pomagają też zrozumieć przyczyny i skutki wielkich zmian biogeograficznych i klimatycznych w dziejach Ziemi.

Podsumowanie: Miocen (ok. 23–5,33 Ma) to epoka przejściowa między cieplejszym oligocenem a chłodniejszym pliocenem, charakteryzująca się istotnymi zmianami klimatu, ekspansją traw i sawann oraz powstaniem wielu linii ewolucyjnych współczesnych roślin i zwierząt.

Klimat

Klimat w miocenie był ciepły, zwłaszcza w pierwszej połowie. Wykres pokazuje, że w całym Oligocenie i w pierwszej połowie miocenu klimat był ciepły.

Oznaczało to, że Afryka (i gdzie indziej) była znacznie bardziej zalesiona niż obecnie, a roślinożerne ssaki były głównie pstrągaczami, a nie pastwiskami. W drugiej połowie miocenu temperatury spadły, a użytki zielone zaczęły się rozszerzać.

Morze Śródziemne

Innym wielkim wydarzeniem, które niewątpliwie wpłynęło na klimat, było napełnienie basenu Morza Śródziemnego. Uważa się, że tak zwana powódź Zanclean wypełniła Morze Śródziemne 5,33 mln lat temu. Połączyła ona ponownie Morze Śródziemne z Oceanem Atlantyckim. Możliwe, że jeszcze przed powodzią istniały częściowe połączenia z Oceanem Atlantyckim.

Zgodnie z tym modelem woda z Oceanu Atlantyckiego uzupełniała wyschnięty basen przez współczesną Cieśninę Gibraltarską. Proces ten trwał do dwóch lat.

Powódź mogła mieć wpływ na globalny klimat, biorąc pod uwagę, że znacznie mniejsza powódź wywołana osuszeniem jeziora Agassiz spowodowała zimny okres.

Znaczący spadek zarówno temperatury, jak i temperatury oceanu głębokiego mierzonej przez deltę 18O po Middle Miocene Climatic Optimum.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest miocen?

P: Kto nazwał miocen?

P: Co oznacza słowo "miocen"?

P: Jak zmiany klimatyczne wpłynęły na faunę i florę w tym okresie?

P: Jakie zwierzęta istniały w tym czasie?

P: Jakie wydarzenie wyznacza początek lub koniec tego okresu?

Szukaj według litery