Miocen jest pierwszą epoką okresu neogeńskiego Kainozoiku. Zaczął się około 23 milionów lat temu, a zakończył około 5,33 miliona lat temu. Pokłady skalne, które wyznaczają początek i koniec są dobrze znane, ale dokładne daty początku i końca tego okresu są niepewne. Fauna i flora staje się "nowoczesna".

Miocen został nazwany przez Sir Charlesa Lyella. Jego nazwa pochodzi od greckich słów μείων (meiōn, "less") i καινός (kainos, "new") i oznacza "less recent", ponieważ ma o 18% mniej nowoczesnych bezkręgowców morskich niżliocen.

Gdy ziemia ostygła, przechodziła od epoki oligoceńskiej, przez miocen i do pliocenu. Granice miocenu nie są wyznaczone na żadnym konkretnym wydarzeniu na świecie. Są one wyznaczone na granicach regionalnych pomiędzy cieplejszym oligocenem a chłodniejszym pliocenem.

Rośliny i zwierzęta miocenu były dość nowoczesne, ale znane nam współczesne gatunki jeszcze nie ewoluowały. Współczesne rodziny ssaków i ptaków istniały. Rozprzestrzeniały się wieloryby, foki i kelpy. Pojawiły się współczesne rekiny, w tym ogromny Megalodon. Coraz powszechniejsze stały się łąki trawiaste. Rzadziej pojawiały się brwi ssaków, a bardziej powszechne stały się gatunki trawożerne. W tym czasie żyło około 100 gatunków małp, a walenie były bardzo powszechne w morzach. Gigantyczny rekin Carcharodon megalodon mógł na nich polować.

Chronologia i podział

Miocen obejmuje okres od około 23,03 do 5,333 miliona lat temu. Dzieli się na sześć wieku geologicznych: Aquitani (początek miocenu), Burdigal, Langhian, Serravallian, Tortonian i Messinian (końcówka miocenu). Na przełomie późnego miocenu miało miejsce kryzys soli morskich w Morzu Śródziemnym zwany messyńskim kryzysem solnym (Messinian Salinity Crisis), który doprowadził do częściowego odsunięcia mórz i osadzania się dużych ilości soli i evaporitów.

Klimat i przemiany środowiskowe

W miocenie klimat był zróżnicowany: początkowo panowały stosunkowo ciepłe warunki, osiągając maksimum w środkowym miocenie (tzw. Mid‑Miocene Climatic Optimum, ok. 17–15 Ma). Po tym okresie nastąpiło stopniowe ochłodzenie klimatu, wzrost lodu na biegunach i ogólna tendencja do wysychania w skali globalnej. Efektem ochłodzenia i zmian opadów była ekspansja trawników i sawann kosztem lasów w wielu rejonach świata.

Flora

Miocen to czas intensywnego rozwoju współczesnych form roślinności. Coraz powszechniejsze stały się trawy C4, które w warunkach cieplejszego i suchszego klimatu miały przewagę i przyczyniły się do rozwoju rozległych łąk i sawann. W niższych szerokościach geograficznych rozkwitały lasy tropikalne i subtropikalne, natomiast w rejonach umiarkowanych lasy mieszane i liściaste zaczęły ustępować miejsca stepom i trawiastym ekosystemom.

Fauna

W miocenie pojawiły się i zdywersyfikowały liczne współczesne rzędy i rodziny zwierząt:

  • Ssaki roślinożerne: rozwój i promieniowanie kopytnych (ruminantów, koni, braków), pojawienie się przystosowań do zjadania twardszych, ścieralnych traw (np. wzrost zębów – hipso‑ i hypsodoncja).
  • Drapieżniki: ewolucja nowoczesnych rodzin drapieżników; w morzach ważną rolę odgrywały rekiny, w tym słynny Carcharodon megalodon.
  • Walenie i ssaki morskie: duża różnorodność waleni, powstanie wielu grup współczesnych – zarówno fiszbinowców, jak i zębowców; rozwój fok i innych pinnipedów oraz ekosystemów związanych z kelpami i innymi fotosyntetycznymi złożami.
  • Ssaki kopalne: w miocenie żyły także wielkie formy, takie jak niektóre gatunki proboscidean, ogromne niedźwiedzie i inne gigantyczne zwierzęta lądowe.
  • Małpy i małpiatki: olbrzymia różnorodność małp; w zapisie kopalnym znane są liczne rodzaje hominoidów (np. Proconsul, Dryopithecus, Sivapithecus) – jedne z ważniejszych grup dla badań nad pochodzeniem człowieka i współczesnych małp.

Ewolucja i migracje

Miocen to okres intensywnych migracji fauny między kontynentami – wynikających z ruchów tektonicznych i zmiany połączeń morskich. Kolizja płyt tektonicznych (m.in. zderzenie Indii z Azją) wpływała na klimat i tworzenie barier geograficznych. W tym czasie ukształtowały się podstawowe linie ewolucyjne wielu współczesnych grup zwierząt, a wiele rodzin osiągnęło pierwsze znaczące promieniowanie adaptacyjne.

Zapis kopalny i miejsce w badaniach paleontologicznych

Miocen pozostawił bogaty zapis kopalny: osady lądowe i morskie zawierają dobrze zachowane skamieniałości roślin, zębów ssaków, szczątków waleni, skorup bezkręgowców i innych. Dzięki temu naukowcy rekonstruują zmiany klimatu, adaptacje pokarmowe (np. przejście na trawy), oraz ewolucję grup takich jak małpy i waleni. Wczesne i środkowe miocenowe stanowiska w Afryce, Azji i Europie dostarczyły wielu informacji o powstawaniu współczesnej fauny i flory.

Znaczenie

Miocen jest kluczowy dla zrozumienia uformowania współczesnych ekosystemów: wtedy ukształtowały się podstawowe typy środowisk (łąki trawiaste, sawanny, lasy mieszane), powstały liczne grupy zwierząt i roślin dominujące do dziś, a zmiany klimatyczne zapoczątkowały trend prowadzący do warunków plejstoceńskich. Badania miocenu pomagają też zrozumieć przyczyny i skutki wielkich zmian biogeograficznych i klimatycznych w dziejach Ziemi.

Podsumowanie: Miocen (ok. 23–5,33 Ma) to epoka przejściowa między cieplejszym oligocenem a chłodniejszym pliocenem, charakteryzująca się istotnymi zmianami klimatu, ekspansją traw i sawann oraz powstaniem wielu linii ewolucyjnych współczesnych roślin i zwierząt.