Jezioro Agassiz było bardzo dużym jeziorem polodowcowym w środkowej części Ameryki Północnej. Zasilane przez wody topniejące pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, jego powierzchnia była większa niż wszystkich współczesnych Wielkich Jezior razem wziętych.
Obszar, na którym znajdowało się jezioro Agassiz, stanowił geograficzny środek Ameryki Północnej. Jego zasięg wynosił mniej więcej od 45° 30' do 55° szerokości geograficznej północnej i od 92° 30' na granicy międzynarodowej do 106° na rzece Saskatchewan.
Jej istnienie zostało po raz pierwszy zaproponowane w 1823 roku, nazwę nadano jej w 1879 roku na cześć Louisa Agassiza.
Powstanie, czas trwania i zasięg
Jezioro Agassiz powstało w wyniku cofania się lądolodu laurentideńskiego i koncentracji wód roztopowych zatrzymywanych przez lodowiec i naturalne uskokowe bariery terenu. Jego istnienie obejmowało kilka faz — jezioro powiększało się i kurczyło w miarę ruchów i topnienia pokrywy lodowej oraz zmian dróg odpływu. Ogólnie przyjmuje się, że główny rozwój i największe rozmiary jeziora miały miejsce pod koniec plejstocenu i we wczesnym holocenie (rzędy dziesiątek tysięcy do kilku tysięcy lat temu), choć konkretne datowania poszczególnych faz wciąż są badane i doprecyzowywane.
W maksymalnej fazie jezioro obejmowało olbrzymie obszary dzisiejszych prowincji kanadyjskich (zwłaszcza Manitoba, częściowo Saskatchewan i Ontario) oraz sąsiednich stanów USA (m.in. północne Minnesota i Dakota Północna). Powierzchnia mogła osiągać setki tysięcy kilometrów kwadratowych — znacznie więcej niż łączne powierzchnie dzisiejszych Wielkich Jezior.
Przelewy, erozja i wpływ na klimat
W miarę cofania się lodowca zmieniały się drogi odpływu jeziora. W różnych okresach Agassiz odprowadzał wodę:
Niektóre gwałtowne uwolnienia wód (tzw. outburst floods) z jeziora Agassiz były na tyle duże, że mogły wpływać na poziom mórz i oceanów oraz na cyrkulację oceaniczną. W literaturze geologicznej pojawiają się hipotezy łączące masywne napływy słodkiej wody z Agassiz z przejściami klimatycznymi — m.in. z zaburzeniami cyrkulacji Atlantyku i zjawiskami takimi jak młodszy dryas czy zdarzenia chłodniejsze około 8,2 tys. lat temu — choć stopień i mechanizmy tego wpływu są przedmiotem badań i dyskusji naukowej.
Ślady w terenie i dziedzictwo geologiczne
Po wyschnięciu jeziora pozostały wyraźne ślady: szerokie, niemal płaskie kotliny wypełnione grubymi osadami jeziornymi (wapniste i ilaste warstwy, tzw. varwy), terasy brzegowe (widoczne jako pasma plaż i ławice żwirowe), a także sieć dolin i koryt rzecznych ukształtowanych przez dawne odpływy. Wiele z tych osadów jest bardzo żyznych — zwłaszcza dolina Red River (Równina Red River) jest znana z gleb powstałych na zwartych glinach jeziornych, co uczyniło ten region jednym z ważniejszych obszarów rolniczych.
Niektóre współczesne jeziora w regionie — m.in. Lake Winnipeg, Lake Manitoba czy Lake Winnipegosis — można uznać za relikty lub elementy podziału dawnego zbiornika Agassiz. Również ukształtowanie terenu, systemy rzek i rozmieszczenie mokradeł oraz torfowisk w regionie silnie odzwierciedlają dawny zasięg i dynamikę jeziora.
Badania i znaczenie naukowe
Jezioro Agassiz jest przedmiotem intensywnych badań geologicznych, paleoklimatycznych i geomorfologicznych, ponieważ jego osady i formy terenu dostarczają cennych informacji o ostatnim ustępowaniu lądolodu, o przebiegu zmian klimatu oraz o dynamice obiegu wody w systemie lądowym i oceanicznym. Analizy osadów, datowania radiowęglowe i badania izotopowe pomagają rekonstruować czas i przebieg kolejnych faz jeziora oraz ich ewentualny wpływ na globalne lub regionalne zmiany klimatu.
Podsumowanie
Jezioro Agassiz było jednym z największych zbiorników wodnych w historii Ameryki Północnej. Jego powstanie i zanik ukształtowały znaczną część współczesnego krajobrazu środkowej Kanady i północnych Stanów Zjednoczonych, pozostawiając trwałe ślady w postaci żyznych równin, osadów dennych, teras brzegowych i systemów rzecznych. Badanie tych śladów nadal dostarcza ważnych danych o przeszłych warunkach środowiskowych i o roli wielkoskalowych uwolnień wód w systemie klimatycznym Ziemi.
