Trzeciorzęd — definicja i historia terminu (paleogen i neogen)
Trzeciorzęd — definicja i historia: od użycia w XIX–XX w. do zastąpienia paleogenem i neogenem. Poznaj debatę IUGS, przyczyny zmian i ewolucję stratygrafii.
Trzeciorzęd (z łac. tertiarius, „trzeci”) to historyczne określenie geologiczne odpowiadające angielskiemu „Tertiary”. Był używany jako nazwa dużej jednostki stratygraficznej obejmującej starszą część kenozoiku — czyli okresy, które dziś klasyfikuje się jako paleogen i neogen. Termin ten był powszechny w literaturze XIX i XX wieku, jednak w nowoczesnej międzynarodowej stratygrafii został uznany za przestarzały i formalnie nie jest już stosowany.
Zakres czasowy
W przybliżeniu zakres, który kiedyś obejmował trzeciorzęd, odpowiada dwóm współczesnym jednostkom:
- Paleogen — od granicy kreda/paleogen po około 23,03 mln lat temu (przyjęta umownie granica: ~66–23,03 Ma); początek paleogenu łączy się z masowym wymieraniem na granicy kreda/paleogen (~66 Ma).
- Neogen — od około 23,03 Ma do granicy neogenu i czwartorzędu (~2,58 Ma).
Powyższe wartości są zaokrąglonymi, obecnie przyjętymi wiekami geochronologicznymi stosowanymi przez Międzynarodową Komisję Stratygrafii (ICS) działającą w ramach Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych (IUGS).
Skąd nazwa „czwartorzęd”?
W starszym systemie nazewnictwa geologicznego jednostki nazywano „pierwszorzędem”, „drugorzędem”, „trzeciorzędem” i „czwartorzędem” — stąd polska nazwa czwartorzędu (Quaternary), czyli „czwarty rząd”. Ponieważ trzeciorzęd był wcześniej uznawany za jednostkę bezpośrednio poprzedzającą czwartorzęd, stąd historyczne uzasadnienie tej nazwy. Zmiany w klasyfikacji nie zmieniły etymologii nazwy „czwartorzęd”, choć jej znaczenie stratygraficzne jest dziś dokładniej określone.
Dlaczego termin został zastąpiony?
- Rozwój badań stratygraficznych i paleontologicznych wykazał, że podział „trzeciorzędu” na mniejsze, bardziej jednorodne jednostki (paleogen i neogen) jest naukowo użyteczniejszy.
- IUGS/ICS dąży do ujednolicenia i precyzyjnego zdefiniowania jednostek stratygraficznych z użyciem konkretnych granic (GSSP) i numerycznie określonych wieków.
- W efekcie oficjalna międzynarodowa terminologia preferuje nazwy paleogen, neogen i czwartorzęd zamiast ogólnego „trzeciorzędu”.
Użycie współcześnie
Obecnie w literaturze naukowej i oficjalnych skalach geochronologicznych unika się terminu trzeciorzęd. Mimo to w publikacjach popularnonaukowych, starszych książkach i w dyskusjach historycznych nadal można go spotkać — zwłaszcza przy omawianiu prac z XIX i XX wieku. W praktyce, gdy potrzebna jest precyzja, należy stosować paleogen i neogen oraz podziały tych jednostek na okresy i epoki zgodnie z wytycznymi Międzynarodowej Komisji Stratygrafii.
Podsumowanie
Trzeciorzęd to przestarzała, historyczna nazwa jednostki geologicznej odpowiadającej dzisiejszemu połączeniu paleogenu i neogenu. Została zastąpiona przez precyzyjniejsze i formalnie zdefiniowane jednostki stratygraficzne decyzjami organizacji międzynarodowych (IUGS/ICS), choć nazwa wciąż występuje w starszych źródłach i w ujęciach historycznych.
Przeszukaj encyklopedię